Azərbaycanda nağdsız ödənişlərin sürətlə artması ilk baxışdan nağd pul dövrünün başa çatdığını düşünməyə əsas verə bilər. Lakin rəqəmlərə daha diqqətlə baxanda tamamilə fərqli mənzərə ortaya çıxır. Elektron ödənişlər böyüyür, kartların və POS-terminalların sayı artır, amma gündəlik iqtisadi münasibətlərin mühüm hissəsində nağd pul hələ də öz mövqeyini qoruyur.
2026-cı ilin iyununda nağdsız ödənişlərin həcmi illik müqayisədə 17,3 faiz artaraq 9,9 milyard manata çatıb. Ödəniş kartlarının sayı 10,4 faiz, POS-terminalların sayı isə 19,3 faiz artıb. İlk baxışda bu göstəricilər Azərbaycanda nağdsız iqtisadiyyatın sürətlə formalaşdığını göstərir.
Amma əsas detal nağdsız ödənişlərin strukturundadır. Həmin 9,9 milyard manatın 8,6 milyard manatı elektron ticarətin payına düşüb. Yəni artımın böyük hissəsi internet üzərindən həyata keçirilən əməliyyatlarla bağlıdır. Bu isə çox mühüm fərq yaradır: Azərbaycan nağdsızlaşır, amma bütün iqtisadiyyat eyni sürətlə nağdsızlaşmır.
Onlayn alış-verişdə kartdan istifadə etmək artıq adi davranışa çevrilib. İnsan internetdən bilet alır, kommunal xidmət haqqını ödəyir, telefon balansını artırır və ya xarici platformadan məhsul sifariş edir. Burada nağd puldan istifadə etmək onsuz da mümkün deyil və ya əlverişli deyil. Buna görə elektron ticarətin böyüməsi avtomatik olaraq bazarda, kiçik mağazada, taksidə və fərdi xidmətlərdə nağdsız ödənişlərin eyni sürətlə artması demək deyil.
Əsl problem məhz burada başlayır. İqtisadiyyatın rəqəmsal hissəsi sürətlə dəyişir, amma gündəlik və kiçik iqtisadi münasibətlərin bir hissəsi hələ də köhnə nağd model üzərində qalır.
Məsələn, bazarda alış-veriş edən, evində təmir işi gördürən, ustaya kiçik məbləğdə pul ödəyən və ya bəzi xidmətlərdən istifadə edən vətəndaş üçün nağd ödəniş hələ də daha rahat görünə bilər. Burada məsələ təkcə texnologiya deyil. Söhbət iqtisadi münasibətlərin necə qurulmasından gedir.
Nağd pulun güclü qalmasının əsas səbəblərindən biri də kölgə iqtisadiyyatıdır. Nağd ödənişin ən böyük üstünlüyü əməliyyatın maliyyə sistemində daha az görünən olmasıdır. Satıcı üçün bu, gəlirin tam rəsmiləşdirilməməsi imkanı yarada bilər. Alıcı üçün isə nağd ödəniş bəzən daha ucuz qiymətə almaq vasitəsinə çevrilir.
Burada maraqlı bir qarşılıqlı asılılıq yaranır. Sahibkar nağd istəyir, çünki əməliyyatın rəsmiləşdirilməsi onun üçün əlavə vergi və uçot yükü yarada bilər. Vətəndaş da bəzən nağd ödəməyə razıdır, çünki bunun müqabilində endirim əldə edə bilir. Beləliklə, nağd pul sadəcə ödəniş vasitəsi yox, tərəflər arasında qiymət razılaşmasının bir hissəsinə çevrilir.
Bu səbəbdən nağdsız ödənişləri artırmaq üçün təkcə POS-terminal sayını çoxaltmaq kifayət deyil. Əgər satıcı üçün nağd ödənişin iqtisadi üstünlüyü qalırsa, terminalın olması həmin davranışı avtomatik dəyişməyəcək.
Digər mühüm məsələ etimaddır. Vətəndaşın kart və bank hesabından istifadəyə münasibəti son illərdə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişsə də, nağd pula psixoloji bağlılıq hələ güclüdür. Nağd pul insanın fiziki olaraq əlindədir və onun üzərində birbaşa nəzarət hissi yaradır.
Kartdakı pul isə rəqəmsal rəqəmdir. Hesabda müəyyən məbləğin görünməsi kifayət etsə də, bəzi insanlar üçün nağd pul daha "real" maliyyə ehtiyatıdır. Xüsusilə gəliri məhdud olan ailələrdə bu psixoloji amil daha güclü ola bilər.
Nağd pula üstünlük verilməsinin başqa səbəbi xərclərə nəzarətdir. İnsan cibində 100 manat olduğunu görəndə onun nə qədərinin qaldığını dərhal hiss edir. Kartla isə ardıcıl bir neçə kiçik ödəniş etmək daha asandır və xərclərin ümumi məbləği bəzən yalnız sonradan görünür.
Bu, xüsusilə gündəlik istehlakda əhəmiyyətlidir. Kiçik ödənişlərin çoxluğu kart istifadəsini asanlaşdırsa da, eyni zamanda insanın xərcləmə davranışını dəyişə bilər. Buna görə bəzi insanlar büdcəyə nəzarət etmək üçün şüurlu şəkildə nağd puldan istifadə edirlər.
İnfrastruktur məsələsini də nəzərdən qaçırmaq olmaz. POS-terminalların sayının 19,3 faiz artması müsbət göstəricidir. Amma terminalın sayının artması ilə onun bütün ölkə üzrə real əlçatanlığı eyni şey deyil. Böyük şəhərlərdə vəziyyətlə regionlarda, kəndlərdə və kiçik xidmət sahələrində vəziyyət arasında fərqlər qala bilər.
Üstəlik, terminalın olması da kifayət etmir. İnternet bağlantısının keyfiyyəti, texniki nasazlıqlar, bəzi satıcıların kart qəbul etmək istəməməsi və ya kart ödənişinin əlavə xərc yaratması ilə bağlı düşüncələr vətəndaşı nağd pula qaytara bilər.
Burada bank sisteminin yanaşması da əhəmiyyətlidir. Əgər vətəndaş kartdan gündəlik istifadə edərkən əlavə komissiya, texniki məhdudiyyət və ya digər problemlərlə qarşılaşırsa, nağd pul daha sadə və etibarlı seçim kimi görünə bilər.
Lakin ən mühüm məsələ struktur xarakterlidir. Azərbaycanda nağdsızlaşma daha çox formal və rəqəmsal iqtisadiyyatda sürətlə gedir. Elektron ticarət, bank tətbiqləri, onlayn kommunal ödənişlər və digər rəqəmsal xidmətlər bu prosesi sürətləndirir. Buna qarşılıq, kiçik pərakəndə ticarət, fərdi xidmətlər, bəzi kirayə münasibətləri və digər sahələrdə nağd ödənişlərin çəkisi daha yüksək olaraq qalır.
Bu o deməkdir ki, Azərbaycanda iki fərqli ödəniş iqtisadiyyatı paralel inkişaf edir. Bir tərəfdə kart, mobil tətbiq və elektron ticarətdən istifadə edən yeni iqtisadiyyat, digər tərəfdə isə nağd pulun üstün olduğu ənənəvi gündəlik iqtisadiyyat var.
Bu fərq vergi siyasəti baxımından da əhəmiyyətlidir. Nağdsız ödəniş əməliyyatların izlənməsini asanlaşdırır, gəlirlərin gizlədilməsi imkanlarını məhdudlaşdırır və vergi inzibatçılığını gücləndirir. Buna görə nağdsızlaşma yalnız bank sektorunun texnoloji inkişafı deyil, həm də iqtisadiyyatın şəffaflaşması məsələsidir.
Ancaq burada inzibati təzyiqin həddi düzgün müəyyənləşdirilməlidir. Nağd ödənişləri sadəcə qadağalarla azaltmaq əvəzinə, nağdsız ödənişi həm satıcı, həm də alıcı üçün daha sərfəli etmək daha effektiv olardı. Əgər sahibkar kart ödənişini qəbul etdikdə əlavə xərc və ya mürəkkəb hesabat yükü ilə üzləşirsə, onun nağda üstünlük verməsi təəccüblü deyil.
Eyni zamanda vətəndaş da nağdsız ödənişdən real üstünlük görməlidir. Rahatlıq, təhlükəsizlik, bonuslar, sürətli ödəniş və şəffaf qiymət sistemi bu keçidi sürətləndirə bilər.
Deməli, Azərbaycanda nağd pulun güclü qalmasının səbəbi insanların texnologiyanı qəbul etməməsi deyil. Əksinə, rəqəmsal ödənişlərə keçid kifayət qədər sürətlidir. Problem ondadır ki, bu keçid iqtisadiyyatın bütün sahələrinə eyni dərəcədə yayılmayıb.
Elektron ticarətdə nağdsız ödənişlərin sürətli artması artıq davranış dəyişikliyinin baş verdiyini göstərir. Növbəti mərhələnin daha çətin olması isə gündəlik iqtisadi münasibətlərin — bazarın, kiçik mağazanın, fərdi xidmətlərin və digər sahələrin — rəqəmsallaşdırılmasıdır.
Əgər bu sahələrdə nağdsız ödəniş həm satıcı, həm də alıcı üçün daha rahat və iqtisadi baxımdan sərfəli alternativə çevrilərsə, nağd pulun çəkisi tədricən azalacaq. Əks halda kartların, POS-terminalların və elektron ticarətin sayı artsa belə, vətəndaşın cibindəki nağd pul iqtisadiyyatda uzun müddət öz əhəmiyyətini qoruyacaq.
Əslində bugünkü rəqəmlərin əsas mesajı da budur: Azərbaycan nağdsızlaşır, amma hələ tam olaraq nağdsız iqtisadiyyata çevrilmir. Nağdsız ödənişlərin artması ilə nağd pulun zəifləməsi eyni proses deyil. Bunun üçün texnologiya ilə yanaşı, vergi sistemi, biznes davranışı, istehlakçı vərdişləri, banklara etimad və gündəlik iqtisadi münasibətlərin rəsmiləşmə səviyyəsi də dəyişməlidir.
Akif NƏSİRLİ
