Yaxın Şərqdə Azərbaycanın vasitəçiliyinə ehtiyac yenidən ortaya çıxıb. Suriyada 16 aylıq münaqişəsiz əməkdaşlıqdan sonra İsrail və Türkiyə Suriyadakı Əbu Zuhur aviabazasına İsrail Müdafiə Qüvvələrinin zərbəsi ilə bağlı qarşıdurmalarını daha da şiddətləndirirlər. Keçən il Bakı Suriyada təhlükəsizlik mexanizminin yaradılmasına kömək etdi və indi tərəflər yeni dialoq təşkil etmək üçün ona etibar edirlər.
Bu həftə İsrail və Qərb media orqanları Türkiyə ilə İsrail arasında İsrail Müdafiə Qüvvələrinin Suriyadakı Əbu Zuhur hava bazasına endirdiyi zərbə ilə başlayan gərginliyin sonuncu eskalasiyasına son qoymaq üçün Bakının səyləri barədə məlumat yayıb. Təl-Əviv Əbu Zuhurdakı uçuş-enmə zolağının və anqarların dağıdılmasını Türkiyə hərbi təyyarələrinin orada yerləşdirilməsinin qarşısını almaq istəyi kimi qiymətləndirib. Hücum bölgədə gərginliyi artırıb. Əvvəlcə hər iki ölkənin ən böyük tərəfdaşı olan ABŞ İsrail və Türkiyə arasındakı qarşıdurmanı azaltmaq niyyətində olduğunu bəyan etdi. Vaşinqtonun İsrail və Türkiyə qüvvələri arasında Suriya torpaqlarında potensial toqquşmaların qarşısını alacaq kollektiv təhlükəsizlik mexanizmi hazırlayıb tətbiq etməsi gözlənilirdi. Lakin tezliklə məlum oldu ki, Təl-Əviv ABŞ-ın regiondakı əsas nümayəndəsinə - prezidentin Suriya və İraq üzrə xüsusi elçisi, Türkiyədəki səfir Tom Barraka etibar etmir, çünki o, Vaşinqtonun Ankara ilə əlaqələrini gücləndirməkdə ixtisaslaşıb və iki ölkənin maraqlarını tarazlaşdıra bilməyəcək. Bu hal bir daha Azərbaycanın Türkiyə ilə İsrail arasında əlaqələri qorumaq üçün vasitəçilik missiyasını aktuallaşdırdı. Xatırladaq ki, Türkiyə hökumətinin Qəzza zolağında HƏMAS təhlükəsini aradan qaldırmaq üçün İsrail Müdafiə Qüvvələrinin hərbi əməliyyatını rədd etməsi səbəbindən hazırda İsrail və Türkiyə arasında açıq siyasi dialoq yoxdur. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan üç ildir ki, İsrailin hərəkətlərini sərt tənqid edir və İsrail siyasətçiləri son zamanlar getdikcə daha çox qeyd edirlər ki, Qəzzadakı HƏMAS, Livandakı Hizbullah və İran İslam Respublikasından sonra Türkiyə yəhudi dövlətinin təhlükəsizliyinə növbəti təhlükə yarada bilər. Buna görə də Suriya infrastrukturuna qabaqlayıcı zərbələr endirilir və bunlar Türkiyənin Suriyadakı hərbi mövcudluğuna mane olmaq və İsrail sərhədlərinə doğru uzanmaq məqsədi daşıyır. Eyni zamanda, nə Təl-Əviv, nə də Ankara ikitərəfli hərbi münaqişədə maraqlı deyil. Türkiyənin İsrail dövlətinə qarşı heç bir şikayəti yoxdur, yalnız onun Fələstinə qarşı siyasətinə qarşıdır. İsrailin Türkiyə ilə döyüşmək üçün heç bir səbəbi yoxdur, çünki HƏMAS, Hizbullah və İrandan fərqli olaraq, o, heç vaxt İsrail ərazisi üçün təhlükəsizlik təhdidi yaratmayıb. İsrail Müdafiə Qüvvələrinin Suriya infrastrukturuna zərbələri istisna olmaqla, bütün uzunmüddətli qarşıdurma siyasi sahədə, tənqidi bəyanatlar mübadiləsi səviyyəsində aparılıb.
Bundan əlavə, Qəzza zolağında hərbi əməliyyatdan əvvəl Təl-Əviv və Ankara 2010-cu ildə Türkiyənin “Mavi Mərmərə” bərəsində baş verən hadisə nəticəsində zəifləmiş əlaqələri fəal şəkildə bərpa edirdilər. 9-10 mart 2022-ci il tarixlərində İsrail prezidenti İsaak Herzoq iki günlük rəsmi səfər üçün Ankaraya uçdu və bununla da iki hökumət arasında səfər mübadiləsi başladı. Həmin ilin may ayında Türkiyənin xarici işlər naziri Mövlud Çavuşoğlu Təl-Əvivə, iyun ayında isə İsrailli həmkarı Yair Lapid Ankaraya səfər etdi. Sentyabr ayında İsrailin baş naziri olan Lapid Nyu-Yorkda BMT Baş Assambleyası çərçivəsində Rəcəb Tayyib Ərdoğanla danışıqlar apardı. 2023-cü ildə baş nazir kürsüsünə qayıdan Benyamin Netanyahunun Türkiyəyə, Türkiyə prezidentinin isə İsrailə səfərləri üçün hazırlıqlar görülürdü. 20 sentyabr 2023-cü ildə onlar BMT Baş Assambleyasının müntəzəm sessiyasında görüşdülər və Netanyahu daha sonra iki ölkə arasında əlaqələrin gücləndiyini bildirdi. On yeddi gün sonra, 7 oktyabrda HƏMAS, Qəzzadakı digər qruplarla birlikdə İsraildə kütləvi terror hücumu həyata keçirdi, təxminən 1200 israilli və əcnəbini öldürdü və 251 nəfəri girov götürdü. Bu, Təl-Əvivi HƏMAS-ı Qəzza zolağından təmizləmək üçün hərbi əməliyyat olan "Dəmir Qılınclar" əməliyyatına başlatmağa vadar etdi. Bu əməliyyatın quru mərhələsinə başlamaq qərarı verilən kimi, Ankara Rəcəb Tayyib Ərdoğanın İsrailə səfərinə hazırlıqları ləğv etdi və Türkiyə-İsrail münasibətlərinin normallaşdırılmasındakı bütün irəliləyişlər tərsinə çevrildi. Buna baxmayaraq, iki ölkənin bir-birinə strateji yanaşmaları dəyişməz qaldı və Fələstin məsələsi onların dialoquna son qoymadı, sadəcə onu dayandırdı. Türkiyə ilə İsrail arasında ikitərəfli münaqişə təkcə tərəflərin özləri üçün deyil, həm də tərəfdaşları və müttəfiqləri üçün arzuolunmazdır. Siyasi səbəblərə görə iki ölkənin normal ünsiyyət qura bilmədiyi və hərbi toqquşma riskinin yarandığı bir vəziyyət həm Ankara, həm də Təl-Əvivlə müsbət əlaqələri olan geosiyasi oyunçular üçün vasitəçilik çağırışı yaradır. Əgər nə İsrail, nə də Türkiyə Fələstin məsələsində mövqeyini dəyişmədiyi üçün 2023-cü ilin sentyabrında əldə edilən qarşılıqlı əlaqə səviyyəsini bərpa etmək mümkün deyilsə, ən azı danışıqlar platforması yaradılmalı və hər iki tərəf orada görüşməyə davamlı olaraq təşviq edilməlidir. Azərbaycan hazırda belə bir vasitəçi kimi çıxış edir və Türkiyə ilə İsrail arasında dayandırılmış dialoqun bərpası üçün şərait yaradır. Ötən ilin aprel ayında Azərbaycan rəhbərliyinin təşəbbüsü ilə iki ölkənin təhlükəsizlik qurumlarının nümayəndələri arasında danışıqlar Bakıda baş tutub. Türkiyə nümayəndə heyətinə Türkiyə Kəşfiyyatının direktoru İbrahim Kalın, İsrail nümayəndə heyətinə isə İsrail Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin direktoru Tzaçi Hanegbi rəhbərlik edib. Görüşün məqsədi Dəməşqdəki rejim dəyişikliyindən sonra Suriyada Türkiyə və İsrail qüvvələri arasında yaranan birbaşa münaqişə təhlükəsini aradan qaldırmaq idi. Prezident Bəşər Əsədin devrilməsi İsrailin Suriya torpaqlarında hərbi əməliyyatlarının intensivləşməsinə səbəb oldu. Təl-Əviv yeni hökumətə qarşı çıxan qrupların əlinə keçməməsi üçün sərhədləri yaxınlığında Əsədin mümkün qədər çox hərbi obyektini məhv etməyə çalışırdı. Bu, Suriyanın şimal-qərbində yerləşən Türkiyə qüvvələri ilə arzuolunmaz toqquşmaların obyektiv riskini yaratdı. Bu riskləri dərk edən Azərbaycan müttəfiqi Türkiyə ilə tərəfdaşı İsrail arasında vasitəçi kimi çıxış etdi. Türkiyə və İsrail nümayəndə heyətləri arasında Bakıda keçirilən görüşün gündəliyinə Suriyada iki ölkənin qoşunları arasında potensial hərbi münaqişənin qarşısının alınması ilə bağlı praktik məsələlər daxil idi. Danışıqlar zamanı Türkiyə və İsrail ordularının Suriya ərazisindəki hərəkətlərinin əlaqələndirilməsi mexanizmləri hazırlanıb. Azərbaycanın təşəbbüsü hər iki tərəf tərəfindən yüksək qiymətləndirildi. Bakı görüşündən sonrakı gün Benyamin Netanyahunun ofisi danışıqların Bakıda təşkilinə görə Azərbaycan rəhbərliyinə rəsmi olaraq təşəkkür etdi. Təhlükəsizlik qurumlarının görüşünün keçirilməsi barədə razılıq və bu fürsəti təmin etdiyinə görə minnətdarlıq həm Türkiyənin, həm də İsrailin qarşıdurmanın siyasi bəyanatlar mübadiləsindən kənara çıxmasının qarşısını almaq istəyini, eləcə də Azərbaycanın vasitəçiliyi tələbini nümayiş etdirdi. Bakıda razılaşdırılmış təhlükəsizlik mexanizmi Suriyadakı sonrakı hadisələr zamanı təsirli olduğunu sübut etdi. Buna görə də Əbu Zuhurun bombalanmasının Azərbaycanın vasitəçilik səylərində yeni bir mərhələyə başlaması və Türkiyə ilə İsrailin Bakının səylərinə müsbət baxmağa və münaqişənin həllində vasitəçilik etməsinə etibar etməyə davam etməsi təbiidir. Mediada yayılan məlumatlar göstərir ki, Azərbaycan diplomatları bir daha tərəflər arasında əlaqələri asanlaşdırır. Bu baxımdan, Türkiyə və İsrail təhlükəsizlik rəsmiləri arasında tezliklə Azərbaycanda daha bir görüşün keçiriləcəyi gözlənilir. Təl-Əviv və Ankaranın Suriyadakı hərəkətlərini əlaqələndirmək üçün birbaşa dialoqa ehtiyacı var; bu dialoq olmadan iki ordu arasında az-çox təsadüfi toqquşmalar riski kritik səviyyəyə çatır. Kompromis həllinə nail olmaq onsuz da qeyri-sabit olan bölgədə gərginliyi əhəmiyyətli dərəcədə azaldacaq və buna görə də Azərbaycanın Türkiyə və İsrail təhlükəsizlik qurumları arasında əlaqələri asanlaşdırmaqda diplomatik fəaliyyəti bu gün çox vacibdir. Təl-Əviv və Ankaradan nümayəndələri danışıqlar masasına gətirməklə, Bakı Yaxın Şərqdə potensial yeni müharibənin qarşısını alır.
Tahir TAĞIYEV
