ABŞ-ın yeni hakimiyyətinin İran, Rusiya, Venesuela və digər bir sıra ölkələrlə münasibətdə sərgilədiyi mövqe Vaşinqtonun həmin ölkələrlə yenə sanksiya dilində danışmağa daha çox üstünlük verəcəyini göstərir. Buna cavab olaraq həmin ölkələrin xarici ticarətdə dollardan imtina siyasətini davam etdirməsi gözlənilir. Çünki ABŞ sanksiya siyasətində dollar amilindən çox istifadə edir. Elə bu səbəbdəndir ki, ABŞ-ın iqtisadi sanksiyalar tətbiq etdiyi ölkələr dövlətlərarası ticarət əməliyyatlarında dolların payını azaldır.
ABŞ Konqresinin Tədqiqat Xidmətinin apardığı sorğuya görə, bu, dolların qlobal iqtisadiyyatda liderliyini zəiflədir. İlk növbədə bu, Rusiya, İran və Venesuelanın Avropa, ABŞ və Asiyadan olan ticarət tərəfdaşları ilə hesablaşmasına aiddir. Dollar yerinə avro, yuandan getdikcə daha çox istifadə olunur. Konqresin analitik hesabatında daha sonra qeyd edilir: “Əgər ölkələr dollardan alternativ valyutalara keçsələr, Birləşmiş Ştatlar, artan borc xərcləri də daxil olmaqla, bir sıra iqtisadi nəticələrlə üzləşə bilər. ABŞ cavab sanksiyalarından da əziyyət çəkir. Rusiyanın ABŞ-dan məhsul idxalına qadağa qoyması Alyaskanın dəniz məhsulları gəlirlərinin azalmasına səbəb olub. Vaşinqton ştatından alma və armud istehsalçıları da zərər görüblər”. Bu fonda SWIFT məlumatlarının analizinə əsasən, avro 2013-cü ilin fevralından bəri beynəlxalq ödəmələrdə populyarlıq baxımından ilk dəfə olaraq 2020-ci ildə dolları üstələyərək qlobal ödənişlər üçün ən çox istifadə edilən valyuta olub. Qeyd edək ki, beynəlxalq ödənişlər və maliyyə məlumatları mübadiləsi sistemi olan SWIFT-ə dünya ölkələrinin böyük əksəriyyətindəki 11 mindən artıq ən böyük iqtisadi qurum qoşulub.
Beynəlxalq ödəmələrdə Avropa İttifaqının vahid valyutasını və ABŞ dollarını Britaniya funt sterlinqi və yapon yeni izləyir. Çin yuanı da mövqeyini gücləndirir. Artıq belə təəssürat yaranır ki, dünya dollar hökmranlığından bezib, bir çox hökumətlər bunu öz iqtisadiyyatlarına təhdid olaraq görür. Donald Tramp dövründə ABŞ-ın və müvafiq olaraq da dolların dünya iqtisadiyyatındakı dominantlığını əsas götürən siyasətin yeridilməsi bu məsələyə əlavə təkan verib. Avropa İttifaqının avronun beynəlxalq valyuta kimi mövqeyini artırmaqla bağlı planı da prosesə əlavə hərəkətlilik gətirir. Bu planda Avropa İttifaqı məkanında vahid bank sektoru və kapital bazarı yaradılmasına səbəb olan bir sıra layihələrin tamamlanması nəzərdə tutulur. Həmçinin enerji və xammal sektorlarında, o cümlədən, hidrogen kimi yeni yanacaq növlərilə də bağlı avronun başlıca beynəlxalq pul vahidi statusunun artırılması məsələsi də irəli çəkilib.
Digər tərəfdən, ABŞ-da faiz dərəcələri mənfi olduğu halda avrozonada müsbət olması da bu baxımdan əhəmiyyət daşıyır. Beləliklə, cari ildə avro həmin məsələdə dollara qarşı üstün olacaq. “Commerzbank” bu xüsusda bildirib: “Bu il ABŞ dövlət istiqrazlarının gəlirliliyin artımı dayanıqlı olmadığı, ABŞ-da inflyasiya proqnozları avrozonadakına nisbətən daha yüksək olduğu üçün avronun dollara qarşı məzənnəsi yenə də artmalıdır”. Avro ilə yanaşı, dollar üçün daha bir təhlükəli rəqib yuandır. Belə ki, koronavirusa və onun fəsadlarına baxmayaraq Çinin iqtisadi artımı və dayanıqlı olması yuana inamı artırır. Bu səbəbdəndir ki, beynəlxalq maliyyə əlaqələrində yuanın rolu artıb və bundan sonra da artacaq. Bundan əlavə, Çin Xalq Bankı rəqəmli yuanın sınaqlarına da başlayıb. Belə ki, ötən ilin aprel ayında aktivləşdirilmiş rəqəmsal yuan dövlət tərəfindən yaradılmış və idarə edilən ilk rəqəmsal valyuta kimi tarixə düşəcək. Həmçinin bu il kütləvi peyvəndləmə nəticəsində koronavirusun səngiməsi halında Braziliya realı və Türkiyə lirəsi kimi pul vahidlərinin də böhrandan əvvəlki vəziyyətə qayıdacağına dair gözləntilər var. Bunlar fonunda, ekspertlərin fikrincə, dolların məzənnəsi ən azı cari ilin birinci yarısında azalmağa davam edəcək. Baş verənlər ölkəmizə də təsir edəcək. Manatın dollara nisbətdə güclənməsi, Azərbaycanın avro və yuanla ticarət əməliyyatlarını artırması gözlənilir. Nəzərə alınmalıdır ki. Çin və Avropa ölkələri Azərbaycanın mühüm ticarət tərəfdaşıdır. Dövlət Neft Fondu və Azərbaycan Mərkəzi Bankı ta əvvəldən dünya bazarlarındakı meylləri nəzərə alaraq valyuta ehtiyatlarının şaxələndirilməsi siyasətini aparır. Avro və yuanın payı valyuta ehtiyatlarında artır. Xatırladaq ki, Azərbaycanın strateji valyuta ehtiyatları artıq 51 milyard dollara çatıb ki, bu da ümumi daxili məhsulu üstələyir. Bu ehtiyatların yarıya qədəri dollarla saxlanılır. Halbuki, daha əvvəl bu göstərici 70 faizdən yuxarı idi. İndiki halda daha bir vacib məqam odur ki, ölkənin beynəlxalq investisiya mövqeyi üzrə aktivləri onun öhdəliklərini xeyli üstələyir. Bu, Azərbaycanın yüksək beynəlxalq ödəmə qabiliyyətini və kreditor rolunda çıxış etdiyini göstərir. Bu fonda Azərbaycanın əsas beynəlxalq maliyyə vasitələrinə də ehtiyacı artır. Elə bu səbəbdən Azərbaycan valyuta ehtiyatlarında avro, yuan, qızılın payını artırır. Belə görünür ki, yaxın dövr ərzində də Azərbaycan valyuta səbətini şaxələndirməkdə davam edəcək.
Ramil QULİYEV
