Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra Qərbin postsovet məkanında ən çox maraq göstərdiyi məsələlərdən biri də Azərbaycanla Türkmənistan arasındakı münasibətlər və iqtisadi əlaqələr olub. Ona görə ki, Avropanın Rusiyadan yan keçməklə enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsi Azərbaycan-Türkmənistan əlaqələrindən xeyli dərəcədə asılıdır. Məlum olduğu kimi, artıq iki ölkə arasında Xəzərdəki mübahisəli yataqla bağlı razılıq əldə edilib.
Ona görə də Xəzər dənizində “Dostluq” yatağının karbohidrogen resurslarının birgə kəşfiyyatı, işlənilməsi və mənimsənilməsi haqqında Anlaşma Memorandumu ümumilikdə mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Regiona sərmayələrin cəlbi baxımından yeni bir mərhələ açacaq. Nəzərə almaq lazımdır ki, Türkmənistanın çox böyük qaz ehtiyatları var.
Bütün bu deyilənlərin fonunda, Türkmənistanla imzalanan sənəd Xəzər dənizi regionunda enerji və nəqliyyat-kommunikasiya layihələrinin həyata keçirilməsinə, xarici investorların bu layihələrə cəlb edilməsinə, habelə Azərbaycanın nəqliyyat-tranzit potensialının möhkəmlənməsinə nə kimi yeni imkanlar yaradacaq?
“Hər iki ölkənin rəhbərliyi bu sahədə imkanların daha geniş olduğunun fərqindədir”
Məsələyə münasibət bildirən sabiq maliyyə naziri, professor Fikrət Yusifovun fikrincə, əldə olunan razılaşma regiona xarici investisiyaların cəlb olunmasında yeni mərhələ açacaq. O bunu bir sıra faktorlarla əsaslandırdı: “Xəzər hövzəsinin mövcud enerji ehtiyatlarından istifadənin səmərəliliyini artırmaq son onilliklər ərzində hövzə ölkələrinin maraq dairəsində dayanan ən mühüm məsələlərdən biridir. Bu sırada Xəzəryanı ölkələrin karbohidrogen ehtiyatlarının mənimsənilməsi və bu məhsulların əhəmiyyətli bir hissəsinin səmərəli yollarla ixracı olduqca önəmlidir. Bu önəmi şərtləndirən əsas tələblərdən biri də enerji resursları ətrafında aparılan siyasi oyunların miqyasının getdikcə genişlənməsidir. Heç bir hasilatçı ölkə ixrac etdiyi enerji resurslarının taleyinin siyasi motivlərə bağlanmasını istəmir və bu səbəbdən Xəzəryanı ölkələr, ilk növbədə isə bu hövzənin böyük karbohidrogen yataqlarına sahib olan Azərbaycan və Türkmənistan enerji resurslarının ixracını şaxələndirmək üçün səylərini əsirgəmir. Başqa bir məsələ isə Xəzər hövzəsinin karbohidrogen ehtiyatlarının istifadəsində Qərbin maraqlarıdır. Qərb artıq uzun illərdir ki, Xəzər hövzəsinin enerji resurslarının Avropaya çatdırılmasının yollarını aramaqdadır. Elə bu səbəbdəndir ki, Bakı-Tbilisi-Ceyhan Boru kəməri və bu il artıq son siqmentinin də istifadəyə verildiyi Cənub Qaz Dəhlizi layihələri Qoca qitənin bütün dövlətlərinin dəstəyini qazana bildi. Avropanın qaz təchizatının şaxələndirilməsində xüsusi səy sərgiləyən Amerika Birləşmiş Ştatları da belə nəhəng layihələrin əsas dəstəkçilərindən biri kimi çıxış edib”.
F. Yusifovun fikrincə, Azərbaycan və Türkmənistan artıq illərdir enerji resurslarından istifadə sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün səylər göstərirlər: “Son bir neçə ildə hər iki ölkənin prezidentləri səviyyəsində keçirilən görüşlərdə bu məsələlərin müzakirəsi sonda bu ilin yanvar ayının 21-də Azərbaycanla Türkmənistan arasında Xəzər dənizində “Dostluq” yatağının karbohidrogen resurslarının birgə kəşfiyyatı, işlənməsi və mənimsənilməsi haqqında Anlaşma Memorandumunun imzalanması ilə nəticələndi. Müstəqillik dövründə hər iki ölkə enerji resurslarının ixracının şaxələndirilməsi istiqamətində böyük işlər görüb. Lakin hər iki ölkənin rəhbərliyi bu sahədə imkanların daha geniş olduğunun fərqindədir. Xəzər dənizində “Dostluq” yatağının karbohidrogen resurslarının birgə kəşfiyyatı, işlənməsi və mənimsənilməsi haqqında Anlaşma Memorandumu iki ölkə arasında enerji resurslarının hasilatı və istifadə olunması sahəsində böyük bir əməkdaşlığın təməl daşıdır. Unutmaq lazım deyil ki, Türkmənistan qaz ehtiyatlarının həcminə görə dünyanın beş ölkəsindən biridir. Deməli, təməli bu gün qoyulan belə uğurlu əməkdaşlıqla gələcəkdə bu qazın böyük bir hissəsinin Azərbaycan üzərindən Qərb istiqamətində ixrac olunması şansları daha da artır. Bu, Xəzərin böyük karbohidrogen yataqlarının Avropaya çatdırılması kimi mühüm bir məsələnin həlli istiqamətində əhəmiyyətli bir addım hesab edilməlidir. Azərbaycan isə bu yatağın istismarından əldə edəcəyi mənfəətlə yanaşı, eyni zamanda, iqtisadiyyatının qeyri-neft sektorunun əhəmiyyətli bir istiqaməti olan tranzit yükdaşımaları sahəsində də yeni uğurlar qazanmış olacaq”.
Professor onu da qeyd etdi ki, bütün bunlar ümumi iqtisadi inkişafa təkan verəcək.
Vidadi ORDAHALLI
