ABŞ dövlət katibi Mayk Pompeonun Avropa turnesi fonunda aktiv şəkildə müzakirə edilən məsələlərdən biri də “Şimal axını-2” layihəsidir. Belə görünür ki, Vaşinqton Avropa ölkələrini bu məsələdə bir araya gətirib layihəni durdurmaqda və ya mümkün qədər ləngitməkdə israrlıdır. Mayk Pompeo ilə görüşdə bu məsələyə toxunan Avstriyanın xarici işlər naziri Aleksandr Şallenberq bildirir:“Bəzi məsələlərdə fikir ayrılıqlarımız və fərqli yanaşmalarımız var. Bunlardan biri də “Şimal axını-2” layihəsidir. ABŞ-ın tətbiq etdiyi sanksiyalardan təəssüf hissi keçiririk. Bu məsələnin ikitərəfli həlli yolunun tapılmasını istərdik”.
Indilikdə real vəziyyət göstərir ki, ABŞ layihənin çəkilişini əngəlləmək üçün istənilən addımı atmağa hazırdır və bu məsələdə daha çox Avropa ölkəsini yanında görməyə çalışır. “Qazprom”un maliyyə tərəfdaşlarından biri olan “Uniper” şirkətinin bu durumla bağlı son hesabatında isə deyilir ki, “Şimal axını-2” boru kəmərinin tikintisi ABŞ-ın tətbiq etdiyi sansksiyalara görə ləğv edilə bilər: “ABŞ “Şimal axını-2” layihəsinə qarşı yönəlmiş sanksiya səylərini artırdıqca boru kəmərinin inşasında ciddi gecikmə və hətta tikintinin tamamilə ləğv edilməsi ehtimalı artır”. Bundan başqa məlumdur ki, ABŞ-dan əlavə, hazırda Ukrayna və Polşa da “Şimal axını- 2” layihəsinin reallaşdırılmasına birgə müqavimət göstərmək niyyətindədir. Bu dövlətlər hesab edir ki, Rusiya qaz kəməri Avropaya təhdid yaradır və onun reallaşdırılmasına imkan verilməməlidir. Ekspertlər hesab edir ki, bu halda rus qazının “Şimal axını-2” ilə Avropaya nəqli dalana dirənir və belə vəziyyətdə Azərbaycan qazının Avropa üçün əhəmiyyəti daha da artır. Bu arada qeyd edək ki, Azərbaycan təbii qazını Avropaya çatdıracaq “Cənub Qaz Dəhlizi”nin son halqası olan TAP boru kəməri layihəsi üzrə işlərin mühəndis, təchizat və tikinti işləri də daxil olmaqla 97 faizi yekunlaşıb. Hazırda boru kəmərinin inşasının son mərhələsidir. Qeyd edək ki, boru kəmərində son qaynaq yekunlaşıb. Bu da o deməkdir ki, TANAP boru kəmərinə qoşulan hissədən İtaliyadakı qəbul terminalınadək 878 kilometrlik boru kəməri artıq birləşib. Bu, “Cənub Qaz Dəhlizi”nin açılması istiqamətində daha bir mərhələdir. TAP layihəsi çərçivəsində Yunanıstanda sınaq işləri də tamamlanıb. Təbii qazın TAP-ın Yunanıstan-Albaniya sərhədində və sonuncunun Bilisht regionunun yaxınlığındakı ölçmə stansiyasına nəqlinə başlanıb. Bu hissə istifadəyə verildikdən sonra qazın tezliklə Albaniyadakı digər hissələrinə tədricən daxil edilməsi həyata keçiriləcək. Yunanıstan ərazisindən isə Azərbaycan qazı ötürülməyə tam hazırdır. Bu durumda TAP vasitəsilə ticari məqsədlə qaz nəqlinin 2020-ci ilin oktyabrında, yəni İtaliyaya qədər olan hissənin tam istifadəyə veriləcəyi və sınaqdan keçiriləcəyi vaxtda həyata keçirilməsi gözlənir. İndilikdə isə TAP konsorsiumu təbii qaz tədarükçülərinin maraqlarını ifadə etməyə imkan verəcək bazar sınaqlarına başlayıb. Məqsəd sonrakı mərhələdə TAP-ın genişləndirilməsi imkanlarını araşdırmaqdır. Xatırladaq ki, TAP-ın ilkin ötürücülük qabiliyyəti ildə 10 milyard kubmetr olacaq və bu həcmin gələcəkdə 20 milyard kubmetrədək artırılması nəzərdə tutulur. Tam işə düşdükdə TAP “Snam Rete Gas” şirkətinin istismar etdiyi İtaliyanın qaz nəqliyyatı şəbəkəsinə birləşəcək. Layihə Azərbaycan qazının İtaliya, Almaniya, Fransa, Böyük Britaniya, İsveçrə və Avstriya kimi böyük Avropa bazarlarına çatdırılması üçün böyük imkanlar yaradır.
Bununla “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsi Azərbaycanın qaz ölkəsi kimi də inkişafına, Avropanın enerji mənbələrinin idxalını diversifikasiya etməsinə şərait yaradır. ”Şahdəniz” yatağından ilbəil artan qaz hasilatının 2024-cü ildə 25 milyard kubmetri ötəcəyi gözlənir. Bu isə imkan verir ki, Azərbaycan “Cənub Qaz Dəhlizi” tam işə düşdükdən sonra “Şahdəniz” qazının alıcılarını 16 milyard kubmetrlik qaz həcmləri ilə təmin etsin. TANAP-la Türkiyəyə qaz nəqli artıq 6 milyard kubmetrə çatıb. Layihənin sonuncu seqmenti sayılan TAP, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, yekunlaşmaq üzrədir. Xəzər qazı ilk dəfə olaraq bununla Avropaya məhz Azərbaycanın təşəbbüsü olan mənbə və marşrutların şaxələndirilməsi layihəsi sayılan “Cənub Qaz Dəhlizi” ilə çatdırılacaq. ABŞ dövlət katibinin enerji diplomatiyası üzrə müavininin müşaviri Kurd Donnelli bu xüsusda bildirir ki, “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsinin həyata keçirilməsi böyük nailiyyətdir:“Lakin biz dayana bilmərik. “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə qazın İtaliyaya nəqlinin başlaması ilə iş bitməyəcək. Bizim görüləcək çox işimiz var”. Burada ABŞ rəsmisinin nəzərdə tutduğu əsas məqam “Cənub Qaz Dəhlizi”nə gələcəkdə Türkmənistanı da qoşmaqdır. Bununla Avropaya Azərbaycan üzərindən daha çox qaz daşınacaq. Türkiyədən olan ekspert Nüsrət Cömərt də bunları vacib sayır:“Avropa dünyada xüsusi rola malik olan enerji bazarı, Orta Asiya, Yaxın Şərq və Şərqi Aralıq dənizi regionu isə enerji mənbəyidir. Bura indi Xəzər də daxil olur. Türkiyə bu bazar və mənbələrin arasında enerji körpüsü və potensial enerji ticarət mərkəzi hesab olunur. Avropa uzun müddətdir ki, təbii qaz tələbatını, yerli hasilatçılarla yanaşı, Rusiya, Norveç, Əlcəzair və az miqdarda Türkiyə ilə Yunanıstan arasındakı boru xətti ilə təmin edir. Avropa enerji təhlükəsizliyini təmin etmək üçün mənbə və marşrutların şaxələndirilməsini hədəfləyib. Bu məqsədə xidmət edəcək “Cənub Qaz Dəhlizi” çox əhəmiyyətli boru kəməridir”.
Ramil QULİYEV
