Dilimiz dövlətimizin təşəkkülünə necə təsir edib?

Dövlət mövcuddursa, birmənalı olaraq onun əsas atributu sayılan dili də işlək olmalıdır. Dövlətin inkişafında, təşəkkülündə dil vacib vasitədir. Ana dili hər bir xalqın mənəvi sərvəti olmaqla yanaşı, həm də onun varlığını təsdiq edən bir məfhumdur. Ana dili xalqların mənəviyyatını, mədəniyyətini yaşadan bir amildir. Ana sözü ən çox sevdiyimiz sözlərdəndir.
Bəlkə də bu sözü fasiləsiz olaraq gündə min dəfə dilə gətiririk. Xalqların əziz, ülvi, müqəddəs saydığı bir sıra məfhumlar var ki, biz onlara ana deyirik. Bu adı anamızdan başqa torpağa, vətənə, yurda da veririk. Ana torpaq, ana vətən, ana yurd deyirik. Ana sözünün ünvanları artdıqca, o nə cılızlaşır, nə parçalanır, nə də məhv olur. Əksinə, daha da zənginləşir, daha da müqəddəsləşir. Ana dili sözünü də çox işlədirik. Bir çox hallarda, Azərbaycan dilinə sadəcə olaraq ana dili deyirik. Əlbəttə, ana dili sözü elə-belə, təsadüfdən yaranmayıb. Bu sözün ana axarında doğmalıq, ilkinlik dayanır. Ana olmasa, yaranış, törəniş də sual altına düşər. Ana dilimiz əsrlərin sınağından adlayıb günümüzə qədər gəlib çıxıbsa, buna görə ilk borclu olduğumuz şəxs analarımızdır. Ana dilimizin gözəlliyini, əzizliyini, doğmalığını onlar bizə təlqin edib. Azərbaycan dilinin varlığını qoruyub saxlamasında analarımız klassiklərdən az iş görməyib. Azərbaycan dili milli mədəniyyətimizin, tariximizin, maarifçiliyimizin rüşeymləridir. Ana dilimizin qədimliyini göstərən yüzlərlə fakt, tarixi sənəd, yazılı mənbə var. Dilimiz ən çox folklor örnəklərində, bayatı, tapmaca və nağıllarda, digər şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrində yaşayıb. Bu nümunələr Azərbaycan dilinin  qədimliyini göstərən amillərdir. Yazılı abidələr də ana dilimizin neçə-neçə yüzilliklər öncə meydana gəldiyini özündə göstərir. Dil insanların mənəviyyatını qoruyan bir vasitə kimi əsrlərdir öz gücünü saxlayır. Ümumiyyətlə, o dillər əbədiyaşardır ki, o dildə danışan böyük bir toplum var, həmin dildə kütləvi nəşrlər həyata keçirilir, o dil hər gün işlənir, zənginləşir, cilalanıb inkişaf edir. Dilçi alimlərin bildirdiyinə görə, ana dili nə qədər çox işlənsə, bir o qədər öz hakimiyyətini əlində möhkəm saxlayar. Ekspertlər onu da deyir ki, dil balta kimidir, nə qədər çox işlənsə, bir o qədər iti olar, kəsərini itirməz. Ana dilinin şüurlarda oyatdığı ən böyük məsələlərdən biri milli mənsubiyyət, milli ideologiya anlayışlarıdır.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun şöbə müdiri Səyalı Sadıqova bizimlə söhbətində bildirdi ki, milli təfəkkürün formalaşmasında, mədəniyyətin inkişafında, dövlətin əzəmətini saxlamasında ana dilinin xidməti böyükdür: "Azərbaycan dili o dillərdəndir ki, tarixin min-bir sınağından keçib. Hər dilə nəsib olmur ki, bu qədər ömür yaşasın. Nə qədər dillər tarixin dəmir qapılarını keçə bilməyib, məhv olub gedib. Elə dillər olub ki, onun ömrü çox qısa olub. Amma ana dilimiz uzunömürlülüyü ilə seçilir. Dillər var ki, onlar mövcud olsa da, millətin şüuruna, tarixinə, mədəniyyətinə xidmət etmir. Yəni buna gücü çatmır. Azərbaycan dili əsrlərdir həm dövlət dili kimi yaşayıb, həm də kütlənin danışdığı dil kimi işlədilib. Dilimiz hər gün işləyir, hər gün təbliğ olunur. Ana dilimiz dövlətimizin, onun ideologiyasının, tarixinin inkişafına təkan verir, kömək edir. Tariximiz ana dilində yazılır, ana dili vasitəsilə təbliğ edilir, paylaşılır. Azərbaycanda ana dilinin inkişafı məsələsi ziyalılarla yanaşı, cəmiyyəti də maraqlandırıb həmişə. Ana dilimizdə tarixən yazıb-yaradan şəxsiyyətlər olub, onlar dilimizin ululuğunu, zənginliyini, çoxçalarlı olmasını öz əsərlərilə təsdiq edib. Bir zamanlar, daha dəqiq desək, orta əsrlərdə fars və ərəb dillərində yazıb-yaratmaq dəb idi. Bir neçə əsr şairlər, filosoflar başqa dillərdə öz fikirlərini ifadə etməyi şərəf sayırdılar. Amma zaman göstərdi ki, bu şəxsiyyətlər o dillərdə yazsalar da, təfəkkürcə millidirlər. Çünki daxillərində ana dilini yaşadıblar, folkloru biliblər. Nədənsə o dillərdə yazıblar. Amma 13-cü əsrdən üzü bu yana Azərbaycan dili inkişaf etməyə başlayıb. İzzəddin Həsənoğlu, İmadəddin Nəsimi, Qazi Bürhanəddin, Arif Ərdəbili, Şah İsmayıl Xətai, Məhəmməd Füzuli, Molla Pənah Vaqif və başqa şairlər ana dilimizdə yazıb-yaratmağa başladılar. Bu şəxsiyyətlərin yaradıcılığı ədəbiyyatımızın, mədəniyyətimizin inkişafına böyük təsir göstərirdi. Onlar ana dilimizin artıq dillər içindən boyunun görsənməsini istəyirdilər. Arzu edirdilər ki, türk-Azərbaycan dili dövrün dilləri sırasında öz yerini tutsun. Əlbəttə, dil xalqın varlığını təsdiq etdiyi kimi, xalq da dili yaşatmağa, onun saflığını qorumağa, çirkablardan mühafizə etməyə borcludur. Ana dilini dövlətlə yanaşı, xalq da yaşatmalıdır. Əks təqdirdə dil çökə bilər. Necə ki, bu halı başqa dillər yaşayıb".
S.Sadıqova bildirdi ki, neçə illərdir Dövlət Dil Komissiyası fəaliyyət göstərir, cənab Prezidentin qloballaşma şəraitində Azərbaycan dilinin mühafizə və inkişafı ilə bağlı verdiyi sərəncam ana dilimizin yollarını daha hamar edir: "Azərbaycan dili dinamik inkişafa doğru gedir. Amma, təbii ki, dilimizin işlədilməsi məsələsində müəyyən pozuntular var. Hesab edirik ki, bir sıra məsələlərə Dövlət Dil Komissiyası son qoyacaq. Bəzi tədbirlər də dil xətalarını aradan qaldıracaq. Bizi tariximiz, dövlətimiz ətrafında birləşdirən məqamlardan biri, şübhəsiz ki, ana dilimizdir. Dövlətin təşəkkülünün ana axarında dayanan amillərdən biri isə ana dilidir. Görürsüz, onlar bir-birinə necə
bağlıdır. Tariximizi yazanlar, mədəniyyətimizin, ədəbiyyatımızın yaradıcıları onu ana dili vasitəsilə yayıb".
Dilçi Lətafət Məmmədovanın sözlərinə görə də, Azərbaycan dilinin inkişafına göstərilən qayğı ana dilimizin uzunömürlülüyünə, onun dövlət dili kimi özünü təsdiq etməsini bacarmasına təkan verib: "Dövlətimizin, onun mədəniyyətinin, təhsilinin, tarixinin inkişafında və müasir vəziyyətində ana dilimizin əvəzsiz rolu var. Azərbaycanın klassik yazıçı və şairlərinin hamısı ana dilindən bəhrələnib. Onun imkanlarından istifadə edərək gözəl əsərlər yaradıb. Dövlətimizin bir sıra mənəvi məsələlərə sahib olmasında ana dilimizin əməyi böyükdür. Dil olmasa, milli anlayış da olmaz. Dil hər bir xalqın dünyada hörmətini artıran bir məfhumdur. Ana dili olmayan xalq xalq kimi dünya səhnəsində özünü təqdim etməkdə çətinlik çəkir. Bilirsiz ki, başqa xalqın dəyərlərinə sahib olmağa çalışan xalqa oğru deyirlər. Bizim dilə hələ kənardan əl uzadanlar olmayıb, amma mədəni dəyərlərimizi oğurlayanlar az deyil. Dilimizi ona görə oğurlaya bilmirlər ki, onun zənginliyinə, özünəməxsusluğuna bələd deyillər. Çünki dili oğurlayanda onu işlətmək lazımdır... Ana dilimiz bizim mənəviyyatımızdır. Bu dəyərə dövlət səviyyəsində böyük qayğı var. İnsanlar da dilimizə qayğı ilə yanaşmalıdır. Bilməlidirlər ki, Azərbaycan dili bizim dövlətimizin atributlarından biridir. Dövlətçiliyimizin əsaslarını ilk olaraq ana dilimiz təşkil edib həmişə. Ana dilimiz xalqımızı küll halında mədəniyyətimizin ətrafında birləşdirir. Dünyanın ayrı-ayrı yerlərində yaşayan azərbaycanlılar ana dilimiz vasitəsilə ünsiyyət qurur, əlaqələr yaradır. Dilimizin vasitəçiliyi, iştirakı olmadan bu əlaqələr yarana bilməz. Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin Azərbaycan dilinə qayğısı dilimizin inkişafına daha böyük təkan verdi. Heydər Əliyev Azərbaycan dili və azərbaycançılığı bir-birindən ayırmırdı. O, ana dilimizlə bağlı çıxışlarında dilimizin müqəddəsliyi, saflığı, onun qorunması ilə əlaqədar elə fikirlər səsləndirib ki, hər zaman öz aktuallığını saxlayır. Heydər Əliyevə qədərki böyük şəxsiyyətlərimiz də dövlətimiz və ana dilinin vəhdəti haqda fikirlər səsləndirib. Azərbaycanın çox böyük ziyalılarından olan, qüdrətli vətəndaş Cəlil Məmmədquluzadənin ana dililə bağlı çox maraqlı yazısı var:
- Mənim anam kimdir?
- Rəhmətlik Zöhrəbanu bacı?
- Bəs ana dilim?
- Azərbaycan dili.
Bu yazının yazılmasının üstündən illər keçib, amma ana dilimiz haqda yazılan ən aktual yazılardan biridir ki, bu gün də istinad edilir. Dilimizin dövlətçiliyimizin təşəkkülünə təsiri bax budur. Dil hər şeyi yaşadır. Mədəniyyəti də, mənəviyyatı da, ədəbiyyatı da. Ana dilini mükəmməl bilməyən şəxslərin də dilimizi öyrənməsi vacibdir".
Tariximizin, dövlət maraqlarımızın dünyada yayılması, sözsüz ki, hər bir azərbaycanlının üzərinə düşən vəzifədir. Ana dilimizin də təbliğinin bir missiya kimi soydaşlarımızın üzərinə düşdüyünü deyən L.Məmmədova hesab edir ki, vaxtaşırı olaraq Dilçilik İnstitutu və digər qurumlar tərəfindən dövlətimizin inkişafında, təbliğində, yaşamasında ana dilinin rolu barədə "dəyirmi masa"lar, tədbirlər, geniş müzakirələr keçirilməlidir: "Azərbaycan dili mövzusu daim gündəmdə olmalıdır. Dilçilik İnstitutu və Akademiyanın müvafiq institutları birləşərək Azərbaycan dili və dövlətimizin təşəkkülü haqda ciddi müzakirələr aparmalıdır. Bu vəhdətin incəlikləri, əsasları gənc nəslə təlqin edilməlidir. Azərbaycan dövləti babalarımızın əmanətidir. Onu göz bəbəyimiz kimi qorumalıyıq. Azərbaycan dövləti və ana dilimiz mövzusu bizi hər zaman düşündürməlidir. Dünyanın hansı yerində Azərbaycan dili səslənirsə, orada bizim tariximizin, mədəniyyətimizin bir parçası yaşayır. Böyük şairimiz Səməd Vurğun deyirdi ki, dünyanın bütün dilləri gözəldir, amma mənim üçün Azərbaycan dili bütün dillərdən əzizdir. Böyük Şəhriyar da Azərbaycan dilinin qüdrətini göylərə qaldırırdı. Bütün mütəfəkkirlər dili təbliğ etməklə mədəniyyətimizi təbliğ edirdilər. Bilirdilər ki, xalqın, dövlətin inkişafı, dünyada tanınması həm də dilin və milli çoxəsrlik mədəniyyətin vəhdətindən keçir".


İradə SARIYEVA
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.