Mər­can göz­lü Ba­ta­ba­ta gəl­mi­şəm... - FOTO

Elə ki yay tu­rizm möv­sü­mü baş­la­dı, Ba­ta­bat yay­la­ğı­nı qo­naq­sız tə­səv­vür et­mək müm­kün de­yil. Ba­ta­ba­tı gör­mək Nax­çı­va­na gə­lən hər bir tu­ris­tin ar­zu­su­dur. Nax­çı­van-Şah­buz-Ba­ta­bat av­to­mo­bil yo­lu­nun ye­ni­dən qu­rul­ma­sı Ba­ta­ba­ta ge­diş-gə­li­şi xey­li asan­laş­dı­rıb. Mər­can göz­lü Ba­ta­ba­tı gör­mək hə­və­si hər il mə­ni də çə­kib o yer­lə­rə apa­rır.

Dil­lər əz­bə­ri olan Ba­ta­bat yay­la­ğı Şah­buz ra­yo­nu­nun əra­zi­sin­də, Ki­çik Qaf­qaz dağ­la­rın­da yer­lə­şir. Bu­ra­da, əsa­sən dağ, göl və dağ-çə­mən land­şaf­tı in­ki­şaf edib. Ba­ta­bat yay­la­ğı­nı də­niz sə­viy­yə­sin­dən təq­ri­bən 3100-3200 metr hün­dür­lü­yü olan "Qo­naq­gör­məz", "Sə­bət­keç­məz", "Tə­kə­li", "Əy­ri­qar", "Çal­dağ" adı ilə ta­nı­nan dağ­lar əha­tə edir. Tə­biə­tin gö­zəl gu­şə­lə­rin­dən bi­ri olan Ba­ta­bat yay­la­ğı gül-çi­çək­li çə­mən­lik­lə­ri, saf və tə­miz dağ ha­va­sı, me­şə­lə­ri, Zor­bu­laq, Dur­na­lı­bu­laq, Uzun­bu­laq ki­mi şi­rin su­la­rı və "Nar­zan" tip­li Ba­ta­bat mi­ne­ral su­la­rı ilə məş­hur­dur. Ba­ta­bat yay­la­ğı­nın tə­biə­ti, onun saf ha­va­sı ağ ci­yər, ürək, əsəb və bir sı­ra xəs­tə­lik­lər üçün çox fay­da­lı­dır. Ba­ta­bat gö­lü­nün mən­zə­rə­si­ni, "Üzən ada"nı seyr et­mək isə in­sa­na baş­qa bir zövq ve­rir.

"Və­tə­ni­min sey­ri­nə ça­ğı­rı­ram el­lə­ri..."

Gö­zəl Və­tə­ni­min bir gu­şə­si­dir Ba­ta­bat. Bu yer­lə­rin iq­li­mi və fü­sun­kar mən­zə­rə­lə­ri xa­ri­ci tu­rist­lə­ri də bu­ra cəlb edir. Cən­nət gör­mək is­tə­yə­nin se­çi­mi elə Ba­ta­bat olur. Ba­ta­ba­tın tu­rizm əhə­miy­yə­ti­ni ar­tı­ran bir sı­ra sə­bəb­lər var. Coğ­ra­fi­ya üz­rə fəl­sə­fə dok­to­ru Na­zim Ba­ba­bəy­li de­yir ki, bit­ki­lə­rin növ müx­tə­lif­li­yi­nə gö­rə bu əra­zi Af­ri­ka qi­tə­sin­də yer­lə­şən məş­hur At­las dağ­la­rın­dan son­ra ikin­ci yer­də­dir. Bu­nun da bir ne­çə sə­bə­bi var: tə­bii iq­lim şə­rai­ti­nin rən­ga­rəng­li­yi, yük­sək­lik qur­şa­ğı­nın möv­cud­lu­ğu və land­şaf­tın mü­rək­kəb­li­yi. Di­gər tə­rəf­dən, Ba­ta­bat əra­zi­si­nin yer­ləş­di­yi Nax­çı­van Mux­tar Res­pub­li­ka­sı 3 geo­bo­ta­nik vi­la­yə­tin sər­hə­din­də yer­lə­şir. Əra­zi bu vi­la­yət­lə­rin müx­tə­lif növ bit­ki­lə­ri­ni özün­də cəm­ləş­di­rir. Yə­ni bu­ra­da həm Qaf­qaz, həm Ki­çik Asi­ya, həm də ön Asi­ya­nın bit­ki növ­lə­ri­ni gö­rə bi­lə­rik. Əra­zi Zən­gə­zur və Də­rə­lə­yəz sı­ra dağ­la­rı­nın tə­mas xət­tin­də yer­lə­şir. Za­man-za­man baş ve­rən tek­to­nik hə­rə­kət­lər rel­ye­fi mü­rək­kəb­ləş­di­rir, bu da ey­ni za­man­da tə­biə­tin rən­ga­rəng­li­yi­ni ar­tı­rır. Geo­lo­ji qu­ru­lu­şun mü­rək­kəb­li­yi bu­ra­da müx­tə­lif ge­ne­tik tip­lə­rə məx­sus çox­lu ma­ğa­ra­la­rın ya­ran­ma­sı­na sə­bəb olub. Qə­dim in­san­la­rın məs­kun­laş­dı­ğı ay­rı-ay­rı yer­lər­də in­san­lar tə­rə­fin­dən ma­ğa­ra­lar-za­ğa­lar in­şa edi­lib. Mi­sal ola­raq ta­ri­xi və tə­bi­ət abi­də­si olan məş­hur Fər­had evi­ni gös­tər­mək olar. Ba­ta­bat yay­la­ğın­da ar­xeo­lo­ji abi­də ki­mi qey­də alı­nan Fər­had evi Zor­bu­laq­dan təq­ri­bən 1 ki­lo­metr şərq­də­dir. 4 otaq­dan iba­rət Fər­had evi bu­ra­dan ke­çən kar­van yol­la­rı­na xid­mət et­miş və mü­vəq­qə­ti sı­ğı­na­caq ki­mi is­ti­fa­də olun­muş­dur. Bu­nun­la be­lə, əra­zi­də on­lar­la tə­bii ma­ğa­ra möv­cud­dur ki, bu da tu­rist­lə­rin ma­ra­ğı­na sə­bəb olur. Me­şə his­sə­sin­də in­di­yə qə­dər təd­qiq olun­ma­yan ma­ğa­ra­lar­da qə­dim in­san­lar məs­kun­laş­mış­lar.

Əra­zi­də Nax­çı­van Mux­tar Res­pub­li­ka­sı­na xas ol­ma­yan me­şə ör­tü­yü for­ma­la­şıb. Bu­nun əsas sə­bə­bi əl­ve­riş­li hid­ro­geo­lo­ji şə­rai­tin ol­ma­sı­dır. Biz ət­ra­fı diq­qət­lə nə­zər­dən ke­çir­sək, bu­ra­nın dağ­lar­la əha­tə olun­du­ğu­nu və ça­naq­şə­kil­li for­ma ya­rat­dı­ğı­nı gör­müş ola­rıq. Bu, ye­ral­tı su­la­rın yal­nız bir yer­dən - Nax­çı­van­çay də­rə­sin­dən çıx­ma­sı­na sə­bəb olur. Və be­lə­lik­lə, yer al­tın­da zən­gin su eh­ti­ya­tı top­la­nıb. Bu­nun nə­ti­cə­sin­də me­şə ör­tü­yü for­ma­la­şıb.

Qeyd et­mək la­zım­dır ki, me­şə ağac­la­rı­nın bə­zi­lə­ri, mə­sə­lən, Şərq pa­lı­dı, Araz pa­lı­dı en­de­mik bit­ki­dir. Bu ağac­lar land­şaft zən­ci­ri­nin əsas his­sə­si­ni təş­kil edir. Yə­ni pa­lı­dın qo­za­la­rı me­şə­də məs­kun­la­şan çöl do­nuz­la­rı­nın, do­nuz­lar isə ayı­la­rın qi­da zən­ci­ri­nin bir hal­qa­sı­nı təş­kil edir. Bu­ra­da dün­ya­nın ən zə­hər­li və ən qiy­mət­li ilan­la­rın­dan olan Rad­de gür­zə­si­nə rast gə­li­nir. Bu, qu­ru ilan­la­rı içə­ri­sin­də zə­hər­li­li­yi­nə gö­rə ikin­ci sa­yı­lır.

Tə­biə­tin zən­gin­li­yi­nin di­gər fak­to­ru əra­zi­si­nin eks­po­zi­si­ya­sı ilə bağ­lı­dır, yə­ni dağ­la­rın səm­ti gü­ne­yə doğ­ru­dur. Məhz bu sə­bəb­dən bu­ra­da­kı Gü­nəş ra­dia­si­ya­sı­nın miq­da­rı, təx­mi­nən, ek­va­tor­da ol­du­ğu qə­dər­dir. Gü­nəş ra­dia­si­ya­sı­nın özü tu­rizm-rek­rea­si­ya po­ten­sia­lı­nın mü­hüm tər­kib his­sə­si sa­yı­lır. Ha­va­nın tə­miz­li­yi, müt­ləq hün­dür­lü­yün yu­xa­rı ol­ma­sı, Gü­nəş şüa­la­rı­nın spek­trin­də olan müa­li­cə­vi şüa­la­rın bol­lu­ğu­na sə­bəb olur. Sə­hər və ax­şam sa­at­la­rın­da in­san or­qa­niz­mi üçün fay­da­lı olan, müa­li­cə­vi əhə­miy­yət da­şı­yan Gü­nəş van­na­la­rı qə­bul et­mək üçün ol­duq­ca əl­ve­riş­li­dir.

Heç ya­na, heç ye­rə mən tə­ləs­mi­rəm...

Da­rıx­maq? Əs­la. Ba­ta­ba­ta gə­lən­lər sə­hər er­kən sa­at­lar­dan yo­la çı­xar­lar. Məq­səd hə­min gü­nü sə­hər­dən qaş qa­ra­la­na­dək Ba­ta­ba­tın fü­sun­kar mən­zə­rə­sin­dən, saf ha­va­sın­dan və ay­na ki­mi dum­du­ru su­la­rın­dan do­ya-do­ya fay­da­lan­maq­dır. Bu­ra gə­lən­lər öz­lə­ri ilə müt­ləq su qab­la­rı da gə­ti­rər­lər. Bu mə­qam­da qeyd edək ki, Nax­çı­van özü­nün tə­bii su­la­rı ilə dün­ya­da ta­nı­nan böl­gə­lər­dən bi­ri­dir. Mux­tar res­pub­li­ka­da 214 mi­ne­ral su mən­bə­yi və elə­cə də min­dən ar­tıq mi­ne­ral bu­laq var­dır. Zor­bu­la­ğın su­yu­na isə söz ola bil­məz. Ya­yın bu qız­mar ça­ğın­da bum­buz su­ya to­xun­maq, o su­dan dad­maq, həm də bu­nu Zor­bu­la­ğın gö­zün­dən iç­mək ne­cə olar siz­cə? Şah­bu­za yo­lu dü­şən­lər müt­ləq gə­lib bu dum­du­ru bu­laq su­yun­dan qab­la­ra dol­du­rub apa­rar­lar. Qə­ni­mət he­sab edər­lər. Bu­laq su­yu, bir də dağ ha­va­sı ca­na məl­həm­dir. Tə­biə­tin bəxş et­di­yi bu sər­vət­lər­dən ya­rar­lan­maq məq­sə­di­lə Ba­ta­bat yay­la­ğı­na gə­lən­lə­rin ar­dı-ara­sı kə­sil­məz. Tə­biə­tin sey­ri­nə çı­xan kim, şə­kil çək­di­rə­rək yad­da­şa kö­çü­rən kim.a

Na­zim Ba­ba­bəy­li­nin söz­lə­ri­nə gö­rə, Zor­bu­la­ğın adı Qırx­bu­laq idi. Əv­vəl­lər əra­zi­də bö­yük ba­taq­lıq olub. Bu ba­taq­lıq Zor­bu­laq və onun ət­ra­fın­da olan 40-a qə­dər bu­laq­la qi­da­la­nıb. Ba­taq­lıq su an­ba­rı­na çev­ril­dik­dən son­ra hə­min bu­laq­lar göl su­yu­nun al­tın­da qa­lıb. Zor­bu­la­ğa gə­lin­cə isə, bu bu­la­ğın su­yu in­san or­qa­niz­mi üçün ol­duq­ca fay­da­lı­dır. Əv­və­la, mi­ne­ral tər­ki­bi­nə gö­rə ikin­ci olan bu su­lar­da həll olun­muş ok­si­ge­nin miq­da­rı həd­din­dən ar­tıq çox ol­du­ğu­na gö­rə Zor­bu­la­ğın su­yu maq­ne­zi­um­lu-hid­ro­kar­bo­nat­lı su­lar ti­pi­nə aid­dir. So­yuq su­lar­da­kı ok­si­gen­li su içi­lər­kən qa­nı həll olun­muş ok­si­gen­lə tə­min edir ki, bu da ol­duq­ca fay­da­lı­dır. Bu su­dan içən in­san ra­hat­lıq ta­pır. Zor­bu­laq­da həll olun­muş ok­si­ge­nin miq­da­rı 6 mil­liq­ra­ma ça­tır, bu da çox yük­sək gös­tə­ri­ci­dir. Bu­la­ğın su­yu vul­ka­no­gen sü­xur­lar­dan sı­zır, bu za­man həm yük­sək də­rə­cə­də tə­miz­lən­mə baş ve­rir, ey­ni za­man­da su mik­roe­le­ment­lər­lə zən­gin­lə­şir. Bu da su­yun yük­sək key­fiy­yət gös­tə­ri­ci­lə­ri­nə ma­lik ol­ma­sı­nı tə­min edir. Qeyd olu­nan bu vul­ka­no­gen sü­xur­la­rın 26 mil­yon il ya­şı var­dır. Zor­bu­laq, elə­cə də əra­zi­də­ki di­gər bu­laq­lar ət­raf mü­hi­tin rek­rea­si­ya po­ten­sia­lı­nı xey­li ar­tı­rır.

Ba­ta­bat­da ol­dun­sa, ge­ri qa­yıt­maq haq­qın­da dü­şün­mür­sən. Ta ha­va qa­ra­lıb, ne­cə de­yər­lər, sə­ni xə­bər­dar edə­nə­dək. Tə­bi­ət bü­tün ca­zi­bə­si ilə qar­şın­da­dır, ru­hu­nu ox­şa­yan ra­hat­lıq sə­ni özü­nə o qə­dər çə­kir ki, ge­ri dön­mə­yə tə­ləs­mir­sən. Məş­hur "Üzən ada"nı zövq­lə seyr et­mə­dən, bu gö­zəl mən­zə­rə­ni fo­toa­pa­ra­tın yad­da­şı­na kö­çür­mə­dən bu yer­lər­dən ne­cə ay­rıl­maq olar?

Ba­ta­bat göl­lə­rin­də­ki su­lar­da olan müx­tə­lif mik­ro­or­qa­nizm­lər in­ki­şaf edə­rək su­ya ya­şı­lım­tıl rəng ve­rir. Aşa­ğı Ba­ta­bat gö­lün­də "Üzən ada"nın for­ma­laş­ma­sı da məhz bu amil­lə əla­qə­dar­dır. Əmə­lə gəl­miş zən­gin bit­ki ör­tü­yü tam çü­rü­mə­yə mə­ruz qal­ma­dı­ğı­na gö­rə tor­fa çev­ri­lir və bu torf il­bə­il qa­lın­la­şır. Tor­fun xü­su­si çə­ki­si su­dan yün­gül ol­du­ğu­na gö­rə, o su­yun üzün­də qa­lır və su­yun di­bi­nə doğ­ru in­ki­şaf edir. Torf küt­lə­si güc­lü kü­lək­lə­rin tə­si­ri ilə öz ye­ri­ni tez-tez də­yi­şir və bu sə­bəb­dən də "Üzən ada" ad­la­nır. Bu­nun özü də gö­lə ek­zo­tik gö­rü­nüş ve­rir.

Hər gü­lə, çi­çə­yə sa­lam ver­mə­səm...

Yu­xa­rı­da qeyd et­di­yi­miz ki­mi, Ba­ta­bat mas­si­vin­də həd­din­dən ar­tıq en­de­mik, re­likt və dər­man bit­ki­lə­ri möv­cud­dur. Mə­sə­lən, rad­del la­lə­si, qay­maq­çi­çə­yi, pi­şi­ko­tu, hə­mər­sin, gə­vən, əvə­lik, yar­pız, da­zo­tu, qan­tə­pər, kək­li­ko­tu, sol­maz­çi­çək, səh­ləb - hər bi­ri can dər­ma­nı. Elə ki bit­ki­lər tor­paq­dan baş qal­dır­dı, fay­da­sı­nı bi­lən­lər gə­lib top­la­yar, qı­şa sax­la­maq üçün qu­ru­dar­lar. Bu­ra­da, ne­cə de­yər­lər, gül gü­lü ça­ğı­rır, bül­bül bül­bü­lü. Hər gü­lə, çi­çə­yə sa­lam ver­mə­sən, xoş üz gös­tər­mə­sən, na­nə­lər, rey­han­lar in­ci­yər sən­dən. Çi­çək­lə­rin ət­ri ada­mı bi­huş edir. Bə­zi­si­ni iy­lə­yir­sən, bə­zi­si­ni top­la­yıb özün­lə gö­tü­rür­sən.

Say­sız-he­sab­sız bit­ki­lər əra­zi­ni həm də arı­çı­lar üçün əl­ve­riş­li edib. Arı­çı­lar tə­biə­tin sə­xa­və­tin­dən eh­ti­yat­la fay­da­lan­ma­ğa ça­lı­şır­lar. Şah­buz ba­lı­nın da­dı­na isə dad çat­maz, ba­zar­lar­da adı ilə ta­nı­nır.

Yo­lüs­tü öz zəh­mət­lə­ri­nin məh­su­lu olan bal­la ya­na­şı, kənd adam­la­rı­nın ha­zır­la­dı­ğı və sa­tı­şa çı­xar­dı­ğı mü­rəb­bə və kom­pot­lar da diq­qə­ti­miz­dən ya­yın­mır. Bal­dır­ğan tur­şu­su­nu çox az adam ta­pı­lar ki, xoş­la­ma­sın. Nə­in­ki tur­şu­su­nu, mü­rəb­bə­si­ni be­lə bu­ra­dan tap­maq olar. Qı­zıl­gü­lün, hə­mər­sin çi­çə­yi­nin, cə­vi­zin mü­rəb­bə­si, tut, hə­mər­sin do­şa­bı, say­maq­la bit­mə­yən ne­mət­lər. Həm qiy­mə­ti mü­na­sib, həm də ca­na fay­da­lı. Yol­dan ötən yol­çu­nu həm tə­biə­tin ye­tiş­dir­di­yi, həm də in­san əli­nin zəh­mə­ti ilə yoğ­ru­lan ne­mət­lər əy­lə­yər.

Tə­bi­ət­lə tə­mas in­sa­na ra­hat­lıq bəxş edir, həm sağ­lı­ğı­na, həm də zövq­lü an­lar ya­şa­ma­sı­na im­kan ve­rir. Siz də yay is­ti­ra­hə­ti­ni­zi sə­mə­rə­li ke­çir­mək is­tə­yir­si­niz­sə, tə­biə­tin fü­sun­kar gö­zə­li Ba­ta­ba­ta gə­lin.

Ru­hiy­yə RƏ­SU­LO­VA
Nax­çı­van te­le­vi­zi­ya­sı­nın baş re­dak­to­ru