İn­ter­net disk ba­za­rı­nı if­la­sa uğ­ra­dır - Ba­kı­da ye­ni fe­no­men...

Hü­seyn Meh­di­yev: "Ar­tıq on­layn pi­rat­çı­lıq möv­cud­dur və bu da disk­lə­rin sa­tış ba­za­rı­na cid­di ən­gəl tö­rə­dir"

Na­tiq Cə­fər­li: "Ha­zır­da ba­za­rın zə­if­lə­mə­si val­yu­ta­la­rın mə­zən­nə­si­nin art­ma­sı ilə bağ­lı­dır"

Pər­viz Hey­də­rov: "Əv­vəl iq­ti­sa­di çə­tin­lik­lər ol­ma­dı­ğın­dan, bu özü­nü aş­kar bü­ru­zə ver­mir­di"

Bu gün is­tə­ni­lən adam in­ter­ne­tin ver­di­yi im­kan­lar­dan ya­rar­la­na­raq müx­tə­lif sayt­la­ra da­xil olur və ma­raq­lan­dı­ğı fil­mə, kli­pə ta­ma­şa edir, mah­nı­ya qu­laq asır. İn­san­la­rın in­ter­net va­si­tə­si­lə öz zövq­lə­ri­nə uy­ğun au­dio­vi­zu­al nü­mu­nə­lə­ri əl­də et­mə­si adi ha­la çev­ri­lib.

Söz­süz ki, ye­ni tex­no­lo­gi­ya­la­rın mey­da­na çıx­ma­sı, on­layn ya­yım sa­hə­si­nin in­ki­şa­fı au­dio­vi­zu­al məh­sul­la­rın sa­tış ba­za­rın­da xey­li də­rə­cə­də prob­lem­lər ya­ra­dıb. Əv­vəl­ki il­lər­də au­dio­vi­zu­al məh­sul­la­rın sa­tı­şın­da bö­yük can­lan­ma var­dı­sa, in­di bu is­ti­qa­mət­də cid­di ge­ri­lə­mə­lər mü­şa­hi­də edi­lir.

Au­dio­vi­zu­al məh­sul­la­rın sa­tı­şı ilə məş­ğul olan ma­ğa­za­la­rın bir ço­xu­nun bağ­lan­ma­sı, ya­xud bir ne­çə­si­nin bir­ləş­di­ril­mə­si də gü­nü­mü­zün re­al­lıq­la­rın­dan­dır. İl­lər ön­cə au­dio­vi­zu­al məh­sul­lar sa­tı­şı hə­ya­ta ke­çi­rən əsa­sən bir ne­çə dü­ka­nın ya­na­şı fəa­liy­yət gös­tər­di­yi­ni mü­şa­hi­də edir­dik­sə, bu gün on­lar­dan bi­ri, uzaq­ba­şı iki­si iş­lə­yir. On­lar yal­nız ka­set, disk sa­tı­şı ilə məş­ğul ol­mur, həm də in­ter­net re­surs­la­rı, mo­bil te­le­fon ak­se­su­ar­la­rı da sa­tır­lar. Sırf disk sa­tan dü­kan­la­rın sa­yın­da azal­ma var. Pay­tax­tın bir ne­çə ye­rin­də fəa­liy­yət gös­tə­rən au­dio­vi­zu­al məh­sul­la­rın sa­tış dü­kan­la­rın­da ol­duq. Sa­tı­cı­lar bil­dir­di ki, son za­man­lar al­ver həd­siz də­rə­cə­də zə­if­lə­yib.

"Biz əsa­sən in­ter­net oyun­la­rı­nı yaz­dı­rıb sa­tı­rıq"

"Me­mar Əcə­mi" met­ros­tan­si­ya­sı­nın ya­xın­lı­ğın­da fəa­liy­yət gös­tə­rən ma­ğa­za­lar­dan bi­ri­nin Sa­mir Axun­dov ad­lı əmək­da­şı bil­dir­di ki, bu gün çox na­dir hal­lar­da ciz­gi film­lə­ri və bə­dii film­lə­rin disk­lə­ri­ni sa­ta bi­lir­lər. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, mü­ğən­ni­lə­rin disk­lə­ri­ni də çox na­dir hal­lar­da alan olur: "Əv­vəl­lər al­ve­ri­miz güc­lü idi. Film­lə­rin, mah­nı­la­rın disk­lə­ri­nə bö­yük tə­lə­bat var­dı. O məh­sul­la­rı həm sa­tır­dıq, həm də pro­ka­ta ve­rir­dik. Elə vaxt olur­du ki, müş­tə­ri­lə­rin si­fa­riş­lə­ri­ni ye­ri­nə ye­tir­mək üçün lap üzü kö­çü­rül­müş disk­lər də sa­tır­dıq. Yə­ni tə­lə­bat çox idi. Han­sı ye­ni film olur­du­sa, müş­tə­ri­si tez bir za­man­da ta­pı­lır­dı. Mü­ğən­ni­lə­rin disk­lə­ri­ni ara­bir sa­tı­rıq. Onu da əsa­sən uzaq yo­la çı­xan sü­rü­cü­lər alır ki, yol bo­yu qu­laq as­sın. Film­lə­rin, ciz­gi film­lə­ri­nin də disk­lə­ri­ni alan­lar olur, am­ma əv­vəl­ki ki­mi küt­lə­vi de­yil. Biz əsa­sən in­ter­net oyun­la­rı­nı yaz­dı­rıb sa­tı­rıq. Bu­na bir az tə­lə­bat çox­dur. Bu disk­lə­rin də əsa­sən üzü­nü kö­çü­rüb müş­tə­ri­yə ve­ri­rik. Çün­ki ye­ni mal al­maq­da çox ma­ğa­za çə­tin­lik çə­kir, qiy­mət­lər qal­xıb. Elə adam var evin­də in­ter­net yox­dur, gə­lib oyun­la­rı biz­dən alır. Gün ər­zin­də 10-15 müş­tə­ri­miz olur­sa, bu bö­yük iş­dir".

"Bir əsas mə­sə­lə də on­dan iba­rət­dir ki..."

"20 Yan­var" met­ros­tan­si­ya­sı ət­ra­fın­da yer­lə­şən au­dio­vi­zu­al məh­sul­la­rın sa­tı­şı ilə məş­ğul olan dü­kan­lar­dan bi­rin­də apar­dı­ğı­mız sor­ğu za­ma­nı əmək­daş­lar bil­dir­di­lər ki, bu sa­hə­də prob­lem­lər var. Dü­kan­da iş­lə­yən Cə­lal Xu­da­ver­di­yev de­di ki, uzun il­lər­dir bu sa­hə­də ça­lı­şır, am­ma ma­ğa­za­lar in­di ki­mi müş­tə­ri qıt­lı­ğı ya­şa­ma­yıb: "Mən az qa­la 15 il­dir  bu iş­lə məş­ğu­lam. Əv­vəl­lər au­dio-vi­deo ka­set­lər sa­tır­dıq. Tə­lə­bat çox bö­yük idi. Müş­tə­ri­lə­ri­miz həd­siz çox idi. Son­ra disk­lər çıx­dı, on­la­rı sat­dıq. İna­nın ki, o qə­dər müş­tə­ri­miz var­dı ki, çat­dı­ra bil­mir­dik. Xa­ri­ci film­lə­rə də tə­lə­bat bö­yük idi. Dö­yüş film­lə­rin­dən lap çox qa­za­nır­dıq. "Kurt­lar va­di­si" se­ria­lı­nın say­sız disk­lə­ri­ni sat­mı­şıq. Am­ma in­di ba­zar zə­if­dir. Heç mü­ğən­ni­lər öz­lə­ri də disk bu­rax­dır­ma­ğa elə də ma­raq gös­tər­mir. Çün­ki dis­kə xərc­lə­di­yi pu­lun ya­rı­sı­nı səs­yaz­ma stu­di­ya­la­rı­na ve­rib sə­si­ni yaz­dı­rır, son­ra isə onu in­ter­ne­tə qo­yur. Ta­ma­şa­çı ra­hat­lıq­la in­ter­net üzə­rin­dən din­lə­yir. Film­lə­rin də disk­lə­ri­nə tə­lə­bat əv­vəl­ki ki­mi çox de­yil. Son vaxt­lar çə­ki­lən kom­mer­si­ya ko­me­di­ya­la­rı­nı ara­bir sa­tı­rıq. Çün­ki on­la­rın ço­xu tam şə­kil­də in­ter­net­də yer­ləş­di­ril­mə­yib. İn­ter­net­də yer­ləş­di­ril­sə, on­la­rı da sa­ta bil­mə­rik. Han­sı au­dio­vi­zu­al məh­sul in­ter­ne­tə çı­xır, biz on­dan xe­yir gö­tür­mü­rük. Bir əsas mə­sə­lə də on­dan iba­rət­dir ki, biz əv­vəl­lər xa­ric­dən də au­dio­vi­zu­al məh­sul­lar alır­dıq. Dol­la­rın kur­sun­da baş ve­rən də­yi­şik­lik­lər o məh­sul­la­rın bi­zə ba­ha gəl­mə­si­nə sə­bəb ol­du. Odur ki, in­di xa­ric­dən də mal gə­tir­mək­də ma­raq­lı de­yi­lik".

O qeyd et­di ki, xa­ric­dən məh­sul gə­ti­rən ma­ğa­za sa­hi­bi isə o məh­sul­la­rın da­ha ba­ha qiy­mə­tə sa­tıl­ma­sın­da ma­raq­lı­dır, bu da alı­cı­lıq qa­bi­liy­yə­ti­ni zə­if­lə­dir. "Əsa­sən xa­ric­dən "iq­ra" disk­lə­ri alı­rıq, onu is­tə­di­yi­miz qiy­mə­tə sa­ta bi­li­rik, çün­ki alı­cı­sı var. Am­ma qa­lan məh­sul­la­rın sa­tı­şın­da zə­if­lik var" -de­yə C.Xu­da­ver­di­yev bil­dir­di.

Au­dio­vi­zu­al məh­sul­la­rın sa­tış ba­za­rın­da ya­şa­nan prob­lem­lər­lə bağ­lı eks­pert­lə­rin də rə­yi­ni öy­rən­dik.

"Disk öz funk­si­ya­sı­nı ya­vaş-ya­vaş itir­mək üz­rə­dir"

Azər­bay­can Pe­şə­kar Ki­no­re­jis­sor­lar Gil­di­ya­sı­nın rəh­bə­ri, ki­no­re­jis­sor Hü­seyn Meh­di­yev bi­zim­lə söh­bə­tin­də bil­dir­di ki, au­dio­vi­zu­al məh­sul­lar ba­za­rın­da alı­cı­lıq qa­bi­liy­yə­ti­nin zə­if­lə­mə sə­bə­bi bir­ba­şa in­ter­ne­tin in­ki­şa­fı ilə bağ­lı­dır: "Bu əsa­sən rə­qəm­sal tex­no­lo­gi­ya­nın in­ki­şaf et­mə­si ilə bağ­lı­dır. Əv­vəl­lər ka­set sa­tı­lır­dı­sa, son­ra­dan bu, disk for­ma­sı­na keç­di. Son­ra disk­lə­rə bax­dıq, film­lə­ri on­da seyr et­dik, in­di də onun və­ziy­yə­ti be­lə­dir. Disk öz funk­si­ya­sı­nı ya­vaş-ya­vaş itir­mək üz­rə­dir. Çün­ki ar­tıq baş­qa da­şı­yı­cı­lar ya­ra­nıb. Ha­zır­da in­ter­net o şə­kil­də in­ki­şaf edib ki, in­san­lar is­tə­ni­lən fil­mi is­tə­di­yi vaxt ta­pıb ba­xa bi­lir. Disk­lə­rin sa­tı­şı­na mü­əy­yən də­rə­cə­də ma­ne olan, onun alı­cı­lıq qa­bi­liy­yə­ti­nə zə­rər vu­ran amil­lər­dən bi­ri də film­lə­rin in­ter­net­də qa­nun­suz is­ti­fa­də­si­dir. Özü­nüz fi­kir­lə­şin, bir ta­ma­şa­çı bi­lir ki, in­ter­net­də is­tə­di­yi fil­mi ta­pıb ba­xa bi­lə­cək, on­da ni­yə ge­dib 2-3 ma­nat ve­rib disk alır ki? Bu gün bir sı­ra möv­cud in­ter­net sayt­la­rı çox ko­bud su­rət­də mü­əl­lif hü­quq­la­rı­nı poz­maq­la məş­ğul­dur. On­lar qa­nun­suz ola­raq film­lə­ri öz sayt­la­rın­da yer­ləş­di­rir. Bu sayt­la­rı hə­mi­şə iz­lə­yi­rik və qa­nun­suz ya­yı­mı da­yan­dır­maq­la bağ­lı xə­bər­dar­lıq edi­rik. Bə­zi­lə­ri bi­zim xə­bər­dar­lı­ğı­mı­zı nə­zə­rə alıb mə­sə­lə­ni həll edir, bə­zi­lə­ri isə əhə­miy­yət ver­mir. Ar­tıq on­layn pi­rat­çı­lıq möv­cud­dur və bu da disk­lə­rin sa­tış ba­za­rı­na cid­di ən­gəl tö­rə­dir. Bu gün in­ter­net­də film­lə­rin qa­nun­suz is­ti­fa­də­si ha­lı var. "Azər­ki­no.kom", "Azər­bay­can.kom", "Moy­vi­deo.az", "Vi­deo.az" ki­mi sayt­lar bu iş­lə məş­ğul­dur. Azər­bay­can film­lə­ri­ni yer­ləş­di­rən, bu on­layn nü­ma­yiş­lə məş­ğul olan sayt­lar "Mü­əl­lif hü­quq­la­rı haq­qın­da" Qa­nu­nu po­za­raq film­lə­ri ya­yım­la­yır".

"Son iki il­də val­yu­ta­la­rın mə­zən­nə­si­nin art­ma­sı..."

İq­ti­sad­çı-eks­pert Na­tiq Cə­fər­li isə möv­zu­nu şərh edər­kən bil­dir­di ki, au­dio­vi­zu­al məh­sul­la­rın sa­tış ba­za­rın­da ya­ra­nan prob­lem bir­ba­şa iq­ti­sa­di tə­rəf­lər­lə bağ­lı­dır. N.Cə­fər­li qeyd et­di ki, val­yu­ta­la­rın mə­zən­nə­si­nin art­ma­sı bu sa­hə­də möv­cud prob­le­min ya­ran­ma­sı­na gə­ti­rib çı­xa­rıb: "Son iki il­də val­yu­ta­la­rın mə­zən­nə­si­nin art­ma­sı, bir sı­ra məh­sul­lar ki­mi, au­dio­vi­zu­al ba­za­rın məh­sul­la­rı­nın da qiy­mə­ti­nin ba­ha­laş­ma­sı­na sə­bəb olub. Ona gö­rə də alı­cı­lıq qa­bi­liy­yə­ti­nin aşa­ğı düş­mə­si pa­ra­lel ola­raq on­layn alış-ve­ri­şin də zə­if­lə­mə­si­nə gə­ti­rib çı­xa­rıb".

Onun qeyd et­di­yi­nə gö­rə, au­dio­vi­zu­al məh­sul­lar xa­ric­dən öl­kə­yə ba­ha qiy­mə­tə gə­lib çı­xır, ba­ha­laş­ma­ya sə­bəb olan bu amil isə gös­tə­ri­lən sa­hə­də alı­cı­lıq qa­bi­liy­yə­ti­ni zə­if­lə­dir: "İn­ter­ne­tin in­ki­şa­fı da prob­le­min ya­ran­ma­sı­na sə­bəb olan amil­lər­dən bi­ri­dir. Bu iş­lə əsa­sən də li­sen­zi­ya­sı ol­ma­yan pi­rat sayt­lar məş­ğul olur. Bu sayt­lar va­si­tə­si­lə o məh­sul­la­ra çı­xış əl­də olu­nur. Əs­lin­də, bu həm də mü­əl­lif hü­quq­la­rı­nın qo­run­ma­sı ilə bağ­lı prob­lem­lər ya­ra­dır. Bu, ümu­miy­yət­lə, bü­tün dün­ya­da ən cid­di prob­lem­lər­dən bi­ri­nə çev­ri­lib. Onun da tə­si­ri var. Am­ma iki il əv­vəl də in­ter­net var­dı, am­ma au­dio­vi­zu­al ba­za­ra elə də tə­sir et­mir­di, ba­zar da­ha can­lı idi. Ha­zır­da ba­za­rın zə­if­lə­mə­si, de­di­yim ki­mi, iq­ti­sa­di tə­rəf­lər­lə, val­yu­ta­la­rın mə­zən­nə­si­nin art­ma­sı ilə bağ­lı­dır. Son iki il­də o məh­sul­la­rın qiy­mə­ti iki də­fə ar­tıb".

İq­ti­sad­çı Pər­viz Hey­də­rov da prob­le­min iq­ti­sa­di tə­rəf­lə­ri­ni önə çək­di: "Qeyd et­di­yi­niz mə­sə­lə­nin 2 baş­lı­ca sə­bə­bi var. Əv­və­la ümu­mi iq­ti­sa­di və­ziy­yət əv­vəl­ki tək de­yil. Xərc­lə­rə qə­na­ət edil­mə­yə baş­la­nıb, qiy­mət­lər ma­na­tın mə­zən­nə­si­lə əla­qə­dar də­yi­şib, alı­cı­lıq qa­bi­liy­yə­ti, ümu­mən ti­ca­rət döv­riy­yə­si enib və sa­ir. İn­di bir çox sa­hə­lər­də və is­ti­qa­mət­lər­də ümu­miy­yət­lə tə­ləb tə­diy­yə qa­bi­liy­yət­li de­yil. Tək­lif isə də­yiş­mə­yib.

İkin­ci sə­bə­bi isə key­fiy­yət ami­lin­də gö­rü­rəm. Au­dio­vi­zu­al məh­sul­la­rın sa­tış ba­za­rın­da biz­də əv­vəl­cə­dən də key­fiy­yət ami­li prob­lem ola­raq qa­lır­dı. Bu haq­da də­fə­lər­lə mə­lu­mat ve­ri­lib. Rə­qa­bət yox­dur. Sa­tı­lan məh­sul­la­rın is­teh­sal mən­şə­yi və mən­bə­yi çox vaxt bi­lin­mir. Bu­nu apa­rı­lan mo­ni­to­rinq­lər hər də­fə təs­diq­lə­yib. Əv­vəl iq­ti­sa­di çə­tin­lik­lər ol­ma­dı­ğın­dan, bu özü­nü aş­kar bü­ru­zə ver­mir­di. İn­di hər şey üzə­rin­dən bü­tün pər­də­lər qal­xıb".

İra­də SA­RI­YE­VA