Döv­lət İm­ta­han Mər­kə­zi döv­lət or­qa­nı de­yil (Pub­lik hü­qu­qi şəxs­dir)

Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Döv­lət İm­ta­han Mər­kə­zi Pre­zi­den­tin 11ap­rel 2016-cı il ta­rix­li fər­ma­nı ilə ya­ra­dıl­mış­dır. Ümu­mi­lik­də fər­ma­nın zə­ru­ri­li­yi döv­lət qul­lu­ğu üçün kadr­la­rın se­çil­mə­si, öl­kə­də təh­si­lin in­ki­şa­fı ilə döv­lət stra­te­gi­ya­sı­na əsas­la­nan, tə­lə­bə qə­bu­lu­nun bey­nəl­xalq təc­rü­bə­yə uy­ğun­laş­dır­maq­dan irə­li gəl­miş­dir. Qeyd et­dik­lə­rim möh­tə­rəm Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin im­za­la­dı­ğı nor­ma­tiv - hü­qu­qi ak­tın qa­yə­si­ni təş­kil edir. Ona gö­rə də kadr­la­rın mü­sa­bi­qə əsa­sın­da se­çil­mə­si­ni, ümum­təh­sil mü­əs­si­sə­lə­rin­də ye­kun qiy­mət­lən­dir­mə­ni (at­tes­ta­si­ya­nı), ba­ka­lavr və ma­gis­tra­tu­ra sə­viy­yə­sin­də im­ta­han­la­rın ke­çi­ril­mə­si­ni bey­nəl­xalq stan­dart­la­ra uy­ğun təş­kil et­mək məq­sə­di­lə ləğv edil­miş TQDK ilə DQMK Döv­lət İm­ta­han Mər­kə­zi - pub­lik hü­qu­qi şəx­sin ya­ra­dıl­ma­sı­na eh­ti­yac du­yul­muş­dur.

Bu struk­tur - yə­ni pub­lik hü­qu­qi şəxs Azər­bay­can­da ilk də­fə tət­biq edi­lir. "Pub­lik hü­qu­qi şəxs­lər haq­qın­da" Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın 29 de­kabr 2015-ci il ta­rix­li qa­nu­nu di­gər qa­nun­lar­dan fərq­li ola­raq ye­ni­dir. Mül­ki Hü­quq Mə­cəl­lə­sin­də - Hü­qu­qi şəxs­lər fəs­lin­də pub­lik hü­qu­qi şəxs­lə­rin an­la­yı­şı yox­dur. La­kin pub­lik hü­qu­qi şəxs­lə­rin döv­lət qey­diy­ya­tı Mül­ki Mə­cəl­lə ilə - hü­qu­qi şəxs­lə­rin qey­diy­ya­ta alın­ma­sı qay­da­la­rı­na uy­ğun mü­va­fiq ic­ra ha­ki­miy­yə­ti or­qa­nı - Əd­liy­yə Na­zir­li­yi tə­rı­fin­dən hə­ya­ta ke­çi­ri­lir.

Ye­ni qa­nun pub­lik hü­qu­qi şəx­si döv­lət və bə­lə­diy­yə or­qa­nı ki­mi qə­bul et­mir, ha­ki­miy­yə­tin bu­daq­la­rı­na da aid ol­ma­sa da, ümum­döv­lət və ic­ti­mai əhə­miy­yət da­şı­yan təş­ki­lat­dır. Azər­bay­can­da bu kon­sep­si­ya ye­ni ol­sa da, təx­mi­nən iki əsr bun­dan ön­cə Fran­sa­da, XIX əs­rin son­la­rın­da Av­ro­pa­da ya­yıl­ma­ğa baş­lan­mış­dır.

İm­za­la­nan Fər­ma­nın və DİM-nin qüv­və­də olan ni­zam­na­mə­si­nə gö­rə, Mər­kə­zin əmək­daş­la­rı döv­lət qul­luq­çu­la­rı­dır, bağ­la­nı­lan mü­qa­vi­lə­lər mül­ki yox, in­zi­ba­ti mü­qa­vi­lə­lər­dir (döv­lət or­qan­la­rı­nın bağ­la­dıq­la­rı mü­qa­vi­lə­lər ki­mi). Mül­ki hü­quq­da qeyd olu­nan hü­qu­qi şəxs­lə­rə aid mü­qa­vi­lə de­yil, bu­ra­da tə­sis­çi bi­la­va­si­tə döv­lət­dir. Hü­qu­qi şəxs­lər özü­nü məh­kə­mə qay­da­sın­da müf­lis elan edə, ya­xud özü-özü­nü müf­lis sa­ya bil­di­yi hal­da, pub­lik hü­qu­qi şəxs müf­lis sa­yı­la bil­məz.

Bu ba­xım­dan, DİM öz fəa­liy­yə­tin­də müs­tə­qil­dir. Am­ma ha­ki­miy­yə­tin han­sı qo­lu­na aid ol­ma­sı ba­rə­də fi­kir söy­lə­mək­də çə­tin­lik çə­ki­rəm. Əgər DİM İH-yə mən­sub­dur­sa, ic­ra ha­ki­miy­yə­ti or­qan­la­rı tə­sər­rü­fat ida­rə­çi­li­yi ilə məş­ğul ola, əha­li­yə pul­lu xid­mət gös­tə­rə, gə­lir gö­tü­rə bil­məz. Qa­nun­ve­ri­ci və məh­kə­mə ha­ki­miy­yə­ti­nə də aid et­mək ol­maz. De­mə­li, Döv­lət İm­ta­han Mər­kə­zi mər­kəz­ləş­di­ril­miş qay­da­da və­tən­daş­la­rın döv­lət qul­lu­ğu­na qə­bu­lu­nu mü­sa­bi­qə qay­da­sın­da hə­ya­ta ke­çir­mək­də müs­tə­qil sə­la­hiy­yə­tə, ha­be­lə ni­zam­na­mə ilə ve­ril­miş di­gər və­zi­fə­lə­rə ma­lik­dir. Əgər hü­qu­qi şəxs­lər kre­di­tor­la­rın tə­ləb­lə­ri­ni ödə­mə­yə qa­dir de­yil­sə, məh­kə­mə­nin qə­ra­rı ilə müf­lis sa­yı­la bi­lər. Am­ma DİM pul­lu, pul­suz xid­mət gös­tə­rə, öz-özü­nü ma­liy­yə­ləş­di­rə, zə­ru­ri hal­lar­da isə döv­lət büd­cə­sin­dən də ma­liy­yə­lə­şə bi­lər.

İn­ki­şaf et­miş öl­kə­lər­də iri nəq­liy­yat kor­po­ra­si­ya­la­rı pub­lik hü­qu­qi şəxs­lər ol­du­ğu­na gö­rə müf­lis ol­ma­la­rı ağı­la bat­mır. Çün­ki hə­yat əhə­miy­yət­li stra­te­ji ob­yekt­lə­rin don­du­rul­ma­sı qey­ri-müm­kün­dür.

Baş­qa öl­kə­lər­də kre­dit ve­rən bank­lar da pub­lik hü­qu­qi şəxs­lər sı­ra­sı­na da­xil edi­lir. Ona gö­rə də, pub­lik hü­qu­qi şəxs ki­mi DİM Azər­bay­can döv­lə­ti­nin ida­rə­çi­lik sis­te­min­də ye­ni qu­rum ola­raq Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Pre­zi­den­ti­nin mə­lum fər­ma­nı əsa­sın­da iki qu­ru­mun - TQDK və DQMK-nın ləğ­vi əsa­sın­da ya­ra­dıl­mış­dır.

Mən 5 il ər­zin­də Na­zir­lər Ka­bi­ne­ti tər­ki­bi­nə da­xil olan öl­kə Pre­zi­den­ti ya­nın­da Döv­lət Qul­lu­ğu Məs­lə­lə­ri üz­rə Ko­mis­si­ya­da mü­sa­hi­bə ko­mis­si­ya­sı­nın eks­per­ti qis­min­də ça­lış­mı­şam. Doğ­ru­su, mü­sa­hi­bə mər­hə­lə­sin­də iş­ti­rak et­mə­yə­nə qə­dər Uni­ver­si­tet­lər­də Döv­lət İm­ta­han Ko­mis­si­ya­sı­nın ix­ti­sas üz­rə ver­di­yi dip­lom­dan son­ra gənc mü­tə­xəs­sis­lə­rin döv­lət or­qan­la­rın­da və­zi­fə tut­maq üçün tes­tin və na­mi­zəd­lə me­sa­hi­bə­nin ke­çi­ril­mə­si­ni, bi­lik sə­viy­yə­si­nin, dün­ya­gö­rü­şü­nün, şəx­si key­fiy­yət­lə­ri­nin və dil bi­lik­lə­ri­nin qiy­mət­lən­di­ril­mə­si­ni ar­tıq sa­yır­dım, Ali təh­sil mü­əs­si­sə­lə­rin­də Döv­lət İm­ta­han Ko­mis­si­ya­sı­nın ver­di­yi və təs­diq­lə­di­yi ix­ti­sa­sın bir növ li­sen­zi­ya­laş­dı­rıl­ma­sı­nın əley­hi­nə idim. La­kin na­mi­zə­din id­dia­lı ol­du­ğu və­zi­fə­ni tut­maq üçün iş­ti­rak et­di­yi mü­sa­hi­bə­də bə­zən proq­ram üz­rə ve­ri­lən sa­də, mən­tiq­li su­al­la­rın ca­vab­lan­dı­rı­la bil­mə­mə­sin­dən tə­əs­süf his­si ke­çi­rir­dim. Tə­bii, mü­sa­hi­bə vi­deo­ya çə­kil­di­yin­dən, mü­hit na­mi­zə­di sı­xa, ta­nı­ma­dı­ğı şəxs­lər qar­şı­sın­da şi­fa­hi im­ta­han onu gər­gin­lik­də sax­la­ya bi­lər­di. Su­al­lar bə­zən sa­sə­li­yi ilə se­çi­lir­di: Məs: "Döv­lət baş­çı­sı­nın son xa­ri­ci sə­fər­lə­ri", "atəş­kəs haq­da pro­to­ko­lun im­za­lan­ma­sı"; "id­dia­lı ol­du­ğu və­zi­fə­nin adı­nı rus və ya in­gi­lis di­lin­də söy­lə­mək", "Mil­li Qəh­rə­man­la­rın bə­zi­lə­ri­nin ad­la­rı­nı sa­da­la­maq"; "ha­ki­miy­yə­tin böl­gü­sü prin­si­pi" və s. Su­al­la­rın ca­vab­lan­dı­rı­la bil­mə­mə­si və ya­xud hü­quq­şü­na­sın "ci­na­yə­tin an­la­yı­şı"na izah ve­rə bil­mə­mə­si, iq­ti­sad­çı­ya ve­ri­lən "de­val­va­si­ya nə­dir" "qiy­mə­tin an­la­yı­şı" ilə bağ­lı su­al­la­rın ca­vab­sız qal­ma­sı, di­gər ix­ti­sas sa­hib­lə­ri­nin ix­ti­sa­sı üz­rə qey­ri-cid­di ca­vab­la­rı­nı din­lə­dik­də mə­yus ol­dum. "Test də, mü­sa­hi­bə də la­zım­dır." - qə­naə­ti­nə gəl­dim.

Döv­lət Qul­lu­ğu Mə­sə­lə­lə­ri üz­rə Ko­mis­si­ya­nın fəa­liy­yət gös­tər­di­yi müd­dət ər­zin­də döv­lət qul­lu­ğu­na yal­nız şans­lı na­mi­zəd­lə­rin, eru­di­ya­sı, zən­gin dün­ya­gö­rü­şü, dil bi­lik­lə­ri olan, mə­də­ni, və­tə­nə və döv­lət­çi­li­yə sə­da­qət gös­tə­rə bi­lən ira­də­li gənc­lə­rin tə­yin olun­ma­sın­da əvəz­siz xid­mə­ti ol­muş­dur. Mü­şa­hi­də et­di­yim və eks­pert ki­mi iş­ti­rak­çı ol­du­ğum be­lə mü­sa­hi­bə­lər­də döv­lət or­qan­la­rı­nın nü­ma­yən­də­lə­ri­nin də kadr­la­rın se­çil­mə­sin­də məm­nun­luq­la­rı­nın ifa­də et­mə­si­ni sez­mək çə­tin de­yil­di. Ko­mis­si­ya­da xa­ri­ci dil­lə­ri, hü­quq nə­zə­riy­yə­si­ni, bey­nəl­xalq hü­qu­qu, po­li­to­lo­gi­ya­nı, Azər­bay­can ta­ri­xi­ni, Hey­dər Əli­yev epo­xa­sı­nı, onun ida­rə­çi­lik tak­ti­ka­sı­nı zən­gin bi­lən kadr­lar çox­dur və hə­min kadr­la­rın bu gün ye­ni qu­rum­da - DİM-də fəa­liy­yət­lə­ri­ni da­vam et­dir­mə­lə­ri­nə se­vi­ni­rəm. On­la­rın ye­ni fəa­liy­yət is­ti­qa­mət­lə­ri­nin hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­sin­də töh­fə­lə­ri ola­caq. Bu ba­xım­dan, ko­mis­si­ya­nın kol­le­gi­ya­sı fəa­liy­yə­tin­də elə bir sağ­lam, sə­da­qət­li­lik və ob­yek­tiv­lik mü­hi­ti ya­rat­mış­dı ki, na­mi­zəd­lə­rin ke­çid ba­lı top­la­ma­sı za­ma­nı mü­sa­hi­bə ko­mis­si­ya­sı­nın hər bir üz­vü­nü ələ al­maq qey­ri-müm­kün idi. Ko­mis­si­ya ət­ra­fın­da for­ma­laş­mış müs­bət imic, ic­ti­mai rəy hər bi­ri­miz­də xoş ov­qat və qü­rur his­si ya­rat­mış­dı.

Za­man elə gə­tir­di ki, DQMK-nın ləğ­vin­dən son­ra ko­mis­si­ya­nın sədr və müa­vi­ni DİM müa­vin­lə­ri və­zi­fə­si­nə la­yiq gö­rül­dü­lər. Hər iki və­zi­fə­yə tə­yi­nat Pre­zi­dent im­za­sı ilə hə­ya­ta ke­çi­ri­lir. Ha­zır­lıq­lı kadr­la­rın ək­sə­riy­yə­ti və­zi­fə­lə­rin­də  ça­lı­şır. Ha­kim və­zi­fə­si­nə se­çi­lən­lər, di­gər qu­rum­la­ra tə­yi­nat alan­lar da var.

Bir ne­çə gün bun­dan ön­cə müs­tə­qil eks­pert­lər və QHT-lər­dən iba­rət tər­kib­də Mə­ley­kə xa­nım­la gö­rüş ke­çi­ril­di. Döv­lət İm­ta­han Mər­kə­zi­nin əsas bi­na­sın­da qu­ru­mun səd­ri Mə­ley­kə xa­nı­mın tə­şəb­bü­sü ilə ke­çi­ri­lən yı­ğın­caq­da mər­kə­zin fəa­liy­yə­ti, in­ter­net say­tı­nın ya­ra­dıl­ma­sı və DİM-nin ni­zam­na­mə fəa­liy­yə­ti haq­qın­da iş­ti­rak­çı­la­ra mü­fəs­səl in­for­ma­si­ya ve­ril­miş, qey­ri-hö­ku­mət təş­ki­lat­la­rı və di­gər hü­qu­qi, fi­zi­ki şəxs­lər­lə qar­şı­lıq­lı əla­qə­də mər­kə­zin fəa­liy­yə­ti­nin da­vam et­di­ril­mə­si­ni hü­qu­qi döv­lə­tin əsas prin­sip­lə­rin­dən bi­ri ki­mi vur­ğu­lan­mış­dır. Təd­bir­də Mə­ley­kə xa­nım döv­lət qul­lu­ğu üçün kadr­la­rın se­çil­mə­si, ali və or­ta ix­ti­sas təh­sil­li mü­əs­si­sə­lər­də tə­lə­bə qə­bu­lu­nun hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si sa­hə­sin­də qa­baq­cıl təc­rü­bə­nin tət­bi­qi ilə bağ­lı tə­şəb­büs­lə­rin əhə­miy­yə­ti və bu iş­də ic­ti­ma­iy­yə­tin ro­lun­dan da da­nış­mış­dır.

Doğ­ru­su, Mə­ley­kə xa­nı­mın 1 sa­at ər­zin­də iş­ti­rak­çı­la­ra DİM-nin hü­quq və və­zi­fə­lə­ri ba­rə­də ge­niş və ay­dın təq­di­ma­tı ha­mı­da xoş tə­əs­sü­rat ya­rat­dı. Test im­ta­han­la­rı­nın məz­mu­nu və ma­hiy­yə­ti, ödə­niş­li əsas­lar­la sı­naq im­ta­han­la­rı­nın ke­çi­ril­mə­si, test ban­kı­nın for­ma­laş­dı­rıl­ma­sı, proq­ram tə­mi­na­tı­nın ya­ra­dıl­ma­sı, ha­be­lə eks­pert şu­ra­la­rı­nın təş­ki­li mə­sə­lə­lə­ri ət­ra­fın­da mü­ha­zi­rə­lər və şərh­lər mər­kəz­də hər şe­yin nə­za­rət­də ol­ma­sı­nın tə­za­hü­rün­dən xə­bər ve­rir­di.

Son­da ve­ri­lən su­al­la­ra Mə­ley­kə xa­nım özü ay­dın­lıq gə­tir­di. Şərh­lər pe­şə­kar­lı­ğın, ba­ca­rıq və qa­bi­liy­yə­tin əya­ni tə­cəs­sü­mü idi. Bir ne­çə gün öt­dük­dən son­ra Asi­ya uni­ver­si­te­ti­nin zal­la­rın­da test su­al­la­rı­na uy­ğun ca­vab­la­rın  yox­la­nıl­ma­sı pro­se­dur­la­rı­nı mü­şa­hi­də za­ma­nı Mə­ley­kə xa­nı­mın fəa­liy­yə­tin­də­ki prin­si­pal möv­qe­yi, gös­tə­ri­lən eti­ma­da sə­da­qə­ti, haq­qa və əda­lə­tə sı­ğı­nan döv­lət və ic­ti­mai xa­di­min görk ola­caq hə­rə­kət­lə­ri mən­də "Də­mir le­di" tə­əs­sü­ra­tı­nı ya­rat­dı.

Test mə­sə­lə­lə­ri­nin təş­ki­li və hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si, abi­tu­ri­yent­lər üçün ix­ti­sas­la­rın se­çi­mi, gənc­lə­rə sər­bəst­li­yin tə­min edil­mə­sin­də qeyd et­di­yim prin­sip­lər­lə və­zi­fə funk­si­ya­la­rı­nı hə­ya­ta ke­çi­rən əmək­daş­la­rın da­nıl­maz ro­lu var. Döv­lət və cə­miy­yət üçün əhə­miy­yət kəsb edən bu mü­hüm mə­sə­lə­də Mər­kə­zə dəs­tək ver­mək üçün biz də fəa­liy­yə­ti­mi­zi əsir­gə­mə­yə­cə­yik.

Şəm­səd­din Əli­yev,
"Po­li­sə Dəs­tək" İB-nin səd­ri