"Azərbaycan xalçaçılığı: keçmişdən gələcəyə"

Tarix: 19.09.2015 / 02:32
Bölmə: Sosial

Xalçanı milyon illərin yolçusu olan, əsrlərdən, qərinələrdən adlayan, dağlardan, dənizlərdən, çaylardan keçib gələn, özü ilə də min bir sehr gətirən qeyri-adi, sehrkar canlıya bənzətmişəm həmişə. Elə bilmişəm ki, xalçanın öz dili, öz səsi, öz taleyi, alın yazısı var. Bizim Borçalıda xalçaçılığın üzü qədimlərdən bəri mövcud olduğu, dünən olduqca geniş yayıldığı, bu gün də yaşadığı məlumdur. Odur ki, hər bir ocaqda, evdə heç olmasa yaşı 100-150 il olan xalçalar var idi. O xalçaların üzərində iməkləyib ayağa durmuşuq.

Bizim kəndlərdə xalçaya həmişə böyük sevgi, ehtiram, deyərdim ki, hətta bir bağlılıq vardı. Hər kəsin evində xalça olardı və o xalçanın üzərindən saz, xəncər, qəmə, tüfəng asardılar. Bu xalçalar o qədər gözəl, füsunkar görünərdi ki, özümüz də bilmədən o xalçaların gözəlliyinə dalıb heykəlləşərdik. Xalçaların bədii-estetik görünüşü, oradakı naxışlar, təsvirlər valeh edirdi adamı. Bu xalçaları nənənələrimiz, analarımız, qız-gəlinlərimiz toxuyardı. Nadir hallarda xalçanı ya bazardan alardılar, ya da sifarişlə toxudardılar. Qadınların əksəriyyəti xalça toxumağı bacardığından, evin ən dəyərli əşyalarından olan xalçanı özləri toxuyardı. Bu xalçaların naxışlarında nələr dil açmazdı, nələr... Hər kəs öz ovqatını, daxili aləmini, içində kök salan hissləri, ağlayan-güləyən əhvalları xalçalara həkk edərdi... Ona görə də xalçalarımız başdan-başa tarixdir, insan taleyindən əyrilib hər ipi, hər çeşnisində, hər ilməsində bir ürək, bir barmaq döyüntüsü var. Rəssam nənələrimiz bu xalçalara elə təsvirlər, elə formalar vermişdi ki, bu gün də onlar sirliliyini qoruyur. Borçalıda ən geniş yayılan xalça növləri "Kosalar", "Ləmbəli", "Faxralı" və başqa çeşnilər olub.

Məldumdur ki, Azərbaycan ərazisində xalçaçılıq olduqca geniş yayılıb, minillər boyu formalaşan, cilalanan bu sənət indi də davam etdirilir. Sevindirici haldır ki, Azərbaycanın bir çox yerində, o cümlədən də Azərbaycan türklərinin kompakt yaşadığı respublikalarda, ölkələrdə milli xalçaçılıq məktəbləri çox yüksək səviyyədə inkişaf edib. Köçəri həyat yaşayan, yayı yaylaqda, payızı binədə, qışı qışlaqda keçirən əcdadlarımız məişət mədəniyyətinə də xüsusi diqqət yetirib. Yun qırxını zamanı toplanan yunları nənələrimiz toplayıb yuyub, qurudub didib-darayıb, cəhrəsində əyirib, boyayıb, qışa hazırlıq görüb ki, qar qapının ağzını alanda xalça, palaz, kilim, cecim, xurcun toxusun. Əlbəttə, bunların hamısından çox xalça zəhmət tələb edir. Bir xalçanı bir neçə qonşu qadın yığışıb bir neçə aya toxuyub başa çatdırardılar. Xana kəsiləndə az qala evlərdə bayram edərdilər ki, bir neçə aylıq gərgin iş başa çatdırılıb. Əslində, xalçaçı nənələrimiz üçün xalça toxumaq ağır iş deyildi, bu onların məşğuliyyəti idi.

Azərbaycanda xalçaçılıq sənətinin tarixinə, bugünkü durumuna, gələcəyə açılan yollarına bir yazıda şərh vermək əlbəttə mümkün deyil. Amma qənaətlərimi, fikirlərimi bir yazıda imkan dairəsində canlandırmağa çalışacağam.

Bilirik ki, Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra, bir sıra sahələr kimi, xalçaçılıq sahəsində də böyük problemlər, ağrılı illər yaşandı. Bir sıra səbəblər üzündən illərlə fəaliyyət göstərən xalça sexləri bağlandı, yaxud az işçi qüvvəsi ilə fəaliyyətini davam etdirdi. Bölgələrdə isə bu sənətə maraq bir qədər azaldı. Respublikanın əsas xalçaçılıq mərkəzlərindən olan Qarabağ, Laçın və Kəlbəcər, Zəngəzur kimi bölgələrimizdən yerli əhalinin qaçqın düşməsi, onların köçkün vəziyyətində respublikamızın ayrı-ayrı yerlərinə pənah aparması bu sahəyə də zərər vurdu. Erməni işğalı nəticəsində xalçaçılıq sənətinə böyük zərbə dəydi. Milli-mənəvi dəyərlərimiz sırasında önəmli yer tutan xalçaçılıq sənəti xeyli müddət böhran vəziyyətində qalmağa məhkum olundu. Milli xalçalarımız, əsrlərin dolanbac yollarını aşıb gələn milli sərvətimiz olan xalçaçılıq sənətinə son illər böyük qayğı və diqqət göstərilir. Gizlin deyil ki, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin səyi nəticəsində xalçaçılığın inkişafının qanunvericilik bazası yaradılıb. Bu da məlumdur ki, 2004-cü il dekabrın 7-də "Azərbaycan xalça sənətinin qorunması və inkişaf etdirilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu təsdiq olunub, 2005-ci il fevralın 7-də həmin qanunun tətbiq edilməsi barədə fərman verilib. Onu da vurğulayım ki, Azərbaycan xalçalarının təbliği və nümayiş etdiriməsi məqsədilə Prezident İlham Əliyevin iştirakı ilə 2014-cü il avqust ayının 26-da Dənizkənarı Milli Parkın ərazisində unikal memarlıq xüsusiyyətlərinə malik olan Azərbaycan Xalçası Muzeyi açılıb. Xalqımızın əvəzsiz incisi olan xalçaçılıq sənəti bu gün özünün yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub. Bir tərəfdən Azərbaycan Xalçası Muzeyi üçün yeni bina tikilib, istifadəyə verilib, bu binada xalçaların qorunması, saxlanması, sərgilənməsi üçün bütün şərait yaradılıb. Burada xalçaların nümayişi, sərgisi həyata keçirilir, şəhərimizə qonaq gələn hər bir insan bu muzeyi görməyə tələsir. 1967-ci ildə yaradılan muzeydə Azərbaycan xalqının milli mədəniyyətinin və incəsənətinin əvəzsiz xalça və xalq tətbiqi sənəti nümunələri ilə birgə müasir dövr rəssam və xalq sənətkarlarının ən nümunəvi əsərləri toplanıb. Muzeyin ekspozisiyasında toxuculuğun müxtəlif üsullarını, 10-dan artıq toxunma növünü, onun sirlərini öyrənmək və əyani tanış olmaq olar. Muzeyin nüfuzlu elmi mərkəz kimi tanınması onun beynəlxalq miqyasda ekspert kimi çıxış etməsinə imkan verir. Muzeyin zəngin maddi və elmi bazası əsasında 1983-1988 və 2003-cü illərdə "Şərq xalça sənəti", "Azərbaycan xalça sənəti" və "Azərbaycan xalçası və xalq tətbiqi sənəti" mövzularında I, II və III beynəlxalq simpoziumlar keçirilib.

Azərbaycan xalçalarına, milli-mənəvi dəyərlərimizin şah əsərlərindən sayılan xalçaçılıq sənətinə xüsusi diqqət yetirilən, onun inkişafına təkan verilən bir ocaq da var-"Azərilmə" Xalça Mərkəzi. Sevindirici haldır ki, "Azərilmə"nin geniş səviyyədə fəaliyyətə başlaması Azərbaycan xalçaçılıq məktəblərinin müasir dövrdə təbliğinə səbəb oldu. Çağdaş xalçaçılıq aləmində bu ocağın fəaliyyəti, burada toxunan xalçalar xüsusi önəm kəsb edir. Onu da vurğulayım ki, "Azərilmə"də Azərbaycan xalçaçılıq məktəblərinin bütün qolları öyrənilir, o məktəblərə xas xalçalar toxunur. "Azərilmə" Azərbaycan xalçasının dünyada təbliğində önəmli rola malikdir desəm yanılmaram. Çünki illərdir bu mədəniyyət ocağının fəaliyyətini yaxından izləyirəm və bir neçə dəfə də buranı ziyarət etmişəm. Bu da faktdır ki, "Azərilmə"də toxunan xalçalar nəinki Azərbaycanda, eləcə də dünyada brendə çevrilib və ölkəmizi layiqincə təmsil edə bilir. Əlbəttə, bir məsələ də qeyd edilməlidir ki, Heydər Əliyev Fondu xalçaçılıq sənətinin inkişafına xüsusi diqqət yetirir və bu sahənin inkişafını sürətləndirən işlərə dəstək olur. Bilirik ki, son zamanlara qədər dünya muzeylərində sərgilənən, dünya bazarına çıxarılan Azərbaycan xalçaları bizim adımızla deyil, qonşu xalqların adları ilə təqdim edilirdi, bu da bizim ziyanımıza işləyirdi. Amma bu təbliğatın ömrü o qədər də uzun olmadı, bu gün Azərbaycan xalçaları dünyada öz adımızla təbliğ olunur və tanınır.

Gözəllər-gözəli Azərbaycan xalçasının dünyada analoqu yoxdur. Bu fikri mübaliğəsiz deyirəm. Çünki analarımızın, nənələrimizin qayğısından, sevgisindən, barmaqlarının hərarətindən yaranan xalçaları başqa kimlər toxuya bilər ki? Xalça bitib-tükənməyən bir nəğmədir, oxunduqca maraqlı gəlir. İnsan nə qədər həyəcanlı, narahat olsa da, əlini xalçaya sürtsə, canında bir rahatlıq, əhvalında bir duruluq hiss edər. Xalça başdan-başa hissiyyatdır. "Azərilmə"nin xalça aləmi adamı doğrudan da qeyri-müəyyən, lakin özün olan bir aləmə aparır. Burada nənə-babalarımızın ruhu ilə danışırsan sanki. Hər xalça çeşnisi bir yurdun, bir elin, bir məkanın melodiyasıdır elə bil. Ahanüba kimi çəkir səni özünə. Naxış elementləri, təsvirlərlə bəzədilən xovlu və xovsuz xalçalar elə bir sonsuz aləmdir ki, adam o aləmdə, o dünyada ərimək istəyir.

Bir faktı da diqqətinizə çatdırım ki, bir vaxtlar xalçalar insanların həyatını xilas edib. Bu mənada ki, soyuqdan qorunmaq üçün dəyələrin, çadırların, alaçıqların içərisinə xalça çəkilirmiş ki, soyuq gəlməsin.

Arxeoloqlarımızın apardığı tədqiqatlar nəticəsində məlum olub ki, Azərbaycanda xalçaçılıqla hələ Tunc dövründən (e.ə. II minilliyin sonu - I minilliyin əvvəllərində) məşğul olunub. Cənubi Azərbaycanın Maku şəhərindən tapılmış gildən düzədilmiş at fiqurunun (e.ə. II minillik) üzərində gül - çiçək təsvirləri ilə bəzədilmiş çul rəsmi, Urmiya gölü yaxınlığındakı Həsənli təpəsindən aşkar edilmiş qızıl camın (e.ə. I minillik) səthində üstünə çul salınmış şir təsviri və başqa tapıntılar Azərbaycanda xalça sənətinin nə qədər qədim tarixə malik olduğunu göstərir. Arxeoloji qazıntılar zamanı Mingəçevirdən I-III əsrlərə aid katakomba qəbirlərdən palaz və xalça qalıqları aşkar edilib.

Bir məqamı da qeyd edim ki, Azərbaycan xalçaları sənət sahəsi kimi həm coğrafi mövqeyinə, həm də naxış, kompozisiya, rəng həlli və texniki xüsusiyyətlərinə görə şərti olaraq 7 xalçaçılıq məktəbinə bölünür:

1.Quba,

2.Bakı, yaxud Abşeron,

3.Şirvan,

4.Gəncə,

5.Qazax,

6.Qarabağ,

7.Təbriz.

Adlarını çəkdiyim məktəblərin də hər birinin özünəməxsusluğu, orijinallığı özünü göstərir. Fərəhləndirici haldır ki, bu məktəblərin xalça çeşniləri, üslub və xüsusiyyətləri bu gün də davam etdirilir. Yuxarıda qeyd etdiyim kimi, burada "Azərilmə"nin rolunu xüsusi qeyd etməliyik. Burada bütövlükdə Azərbaycan xalçaçılığının siması qorunur. Ulularımızın ruhları dolaşan bu məkanda insanın ruhu sakitlik tapır. Böyük xalçaçılıq məbədi kimi "Azərilmə"də hər məktəbin izi mövcuddur. Burada qədirşünas insan, Azərbaycan xalçalarının mahir bilicisi, dostu, munisi, "Azərilmə"nin rəhbəri, professor Vidadi Muradovun xidmətlərini qeyd etməsəm, ədalətsizlik etmiş olaram. Hələ sovet illərindən Vidadi müəllim Azərbaycan ellərini, eləcə də Qərbi Azərbaycanı, Borçalını və digər yurdlarımızı qarış-qarış gəzib xalçalarımızı toplayıb, onları tədqiq edib, çeşnilərini öyrənib və saysız məqalə, kitab nəşr etdirib. Bundan başqa, professor dünya muzeylərində və şəxsi kolleksiyalarda saxlanan xalçalarla tanış olub. Hətta o xalçaların bir çoxunun dublikatı, bənzəri "Azərilmə" xalçaçıları tərəfindən yenidən toxunub.

Heydər Əliyev Fondunun təşəbbüsü ilə "Şeyx Səfi" xalçasının bənzəri də bu ocaqda toxunub. Sirr deyil ki, hazırda Azərbaycan xalçası bütün dünyanı heyrətə gətirir. Azərbaycan xalçaçılıq sənətinin keşiyində duran və onu təbliğ edən hər bir insana böyük minnətdarlıq ismarlayıram. Çünki bu nəcib, xeyirxah işi o adam görə bilər ki, onun qəlbində Azərbaycan boyda sevgi var və o, xalqımızın pasportuna çevrilən xalçalarımızı təmənnasız olaraq sevir.

İradə SARIYEVA

Yazı "Azərilmə" Xalçaçılıq Mərkəzi və Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun keçirdiyi müsabiqəyə təqdim etmək üçündür.

DİGƏR XƏBƏRLƏR

Tarix: 01.10.2026 / 23:12

Yağıya “can” demə... düşmənə əyilmə... Dilican dərəsi...

Tarix: 01.10.2026 / 22:38

Dissertasiyaların rus dilində yazılmasının yaratdığı problemlər

Tarix: 01.10.2026 / 21:35

Azərbaycanın dövlət qulluğunda “ikili vətəndaşlıq” problemi yarana bilər...

Tarix: 01.10.2026 / 19:34

Ali Məhkəmə hüquqşünas olmayan gənclərlə bağlı mühüm layihənin sonuna yetişir...

Tarix: 01.10.2026 / 19:23

Hərbi hissəni özbaşına tərk etmiş Azərbaycan hərbçisi Ermənistan ərazisində saxlanılıb

Tarix: 01.10.2026 / 16:19

Nazir Vilayət Eyvazov MDB-nin DİN Şurasının iclasında iştirak edib - FOTO

Tarix: 01.10.2026 / 15:39

Əbədiyyət günəşinə dönən Vətən sevdalıları...

Tarix: 01.10.2026 / 14:56

“Universitetdən çıxarılmağımın qarşısını Mir Cəlal Paşayev aldı” – Nizami Təhməzov

Tarix: 01.10.2026 / 11:00

Kürdəmirdə toyda zəhərlənənlərin sayı 91-ə çatdı - AQTA araşdırmalara başladı...

Tarix: 01.10.2026 / 00:25

Kürdəmirdə toyda kütləvi zəhərlənmə - 30 nəfər xəstəxanaya müraciət etdi...

Tarix: 30.09.2026 / 21:47

Kolleclərə qəbul planı da, tələbə marağı da azalıb...

Tarix: 30.09.2026 / 17:34

“Nar” “AiNar” rəqəmsal köməkçisini istifadəyə verdi

VİDEO

Tarix: 27.11.2025 / 11:10

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Tarix: 12.11.2025 / 11:05

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Tarix: 21.06.2025 / 08:15

Dünyada xaos böyüyür, Azərbaycana təhlükə də artır... - VİDEO

Tarix: 01.10.2026 / 21:35

Azərbaycanın dövlət qulluğunda “ikili vətəndaşlıq” problemi yarana bilər...

Tarix: 01.10.2026 / 19:34

Ali Məhkəmə hüquqşünas olmayan gənclərlə bağlı mühüm layihənin sonuna yetişir...

Tarix: 01.10.2026 / 19:18

Rusiya Ermənistanı “qaz rıçağı" ilə inqilaba sürükləyir...

Dağ-mədən sənayesində yeni mərhələ - “Böyük Qayıdış”ın məşğulluq perspektivləri...