Ölümün öldürə bilmədiyi adam - Vaqif Arzumanlı...

Bu gün Azərbaycan elminin canlı ensiklopediyasının vəfatının 1 ili tamam olur

Cananə Arzumanlı: "Vaqif Arzumanlı bir alim, ictimai xadim, müəllim, vətəndaş kimi insanların yaddaşında yaşayır"

"Alimdən kitab qalar" deyirdi Vaqif Arzumanlı. Ömrünü-gününü hərf-hərf kitablara köçürür, əriş-arğac etdiyi yolların yolçuluğundan gətirdiyi töhfələri kitablaşdırırdı. Alim idi, jurnalist idi, siyasi icmalçı idi, politoloq idi. Ana dilindən başqa yeddi dildə sərbəst danışır, oxuyur, yazırdı. "Bakı-Xəbər" qəzetinin baş redaktoru, tanınan ictimai xadim Aydın Quliyev haqlı olaraq Vaqif Arzumanlını Azərbaycan elminin ensiklopediyası adlandırır. Alimə, onun əməyinə verilən əvəzsiz dəyərdir.
Yolları çox sevirdi, 67 illik ömrünün çox böyük hissəsini yollarda, uzaq-uzaq ölkələrdə keçirdi. O, xaricə ona görə üz tuturdu ki, Azərbaycan həqiqətlərini yaysın, erməni məkrini ifşa etsin, gerçək tariximizi, Xocalı, Daşaltı harayını dünya ilə bir etsin, 31 mart soyqırımı, Quba qətliamı haqqında həqiqətləri danışsın. Yollar Vaqif Arzumanlını həmişə uğurlara calayırdı. Mübaliğəsiz deyə bilərik ki, o hara gedirdisə mütləq xoşməramlı, xalqa, dövlətə, dövlətçiliyə xeyirli olan əlaqələr qururdu. O, beynəlxalq əlaqələr üzrə barmaqla sayılacaq mütəxəssislərdən biri kimi tarixə düşüb. Onu da qeyd edək ki, bu beynəlxalq əlaqələrin içində bütün sahələr əks olunurdu. 67 il böyük bir alim, ictimai xadim, müəllim, professor, təşkilatçı üçün çox az bir ömür payıdır. Amma Vaqif müəllim elə yaşadı ki, bu göstəricilərin hamısı onun ömründə naxışlandı. Vaqif Arzumanlı ömrünün palitrası çox zəngindir, əlvandır, çoxçeşidlidir.
Professorun həyat yoldaşı Cananə xanım Arzumanlı mənimlə söhbətində bildirdi ki, onun ölümünə inanmır, elə bilir o, uzaq ölkələrə birillik səfərə çıxıb, bu gün, sabah gülər üzlə, işıqlı təbəssümlə qapını döyüb "mən gəldim" deyəcək. Deyir ki, hər səhər yuxudan oyananda elə bilirəm o, bu gün gedib, ölümünü yaxın qoymuram: "Vaqif müəllimsiz keçən bu bir ili elə ağrılı-acılı yaşamışam ki, sözlə ifadə etməkdə çətinlik çəkirəm. Elə bilirəm ki, dünya boşalıb, arxamdakı uca bir dağım uçub. Həyatda çox itkilər görmüşəm, cavan bacım-qardaşım ölüb, anam dünyasını dəyişib, inanın, bu qədər ümidsiz olmamışam, bu qədər yanmamışam, ağrımamışam. Çünki Vaqif müəllim həmişə yanımda olub, məni ovudub, dərd-qəmimi azaldıb, təsəllim olub. Onunla özümü çox güclü sayırdım. Üç oğlumuz var. Böyük oğlumuz Vüsal hüquqşünasdır, ortancıl oğlumuz Orxan Dövlət Sərhəd Xidmətində zabitdir, vətənə xidmət edir, kiçik oğlumuz Arslan isə tələbədir, Türkiyədə oxuyur. Oğlanlarım mənə Vaqifin yoxluğunu hiss etdirməməyə çalışır, qayğıma qalırlar, amma heç bir təsəlli ürəyimi sakitləşdirmir. Hər səhər yuxudan oyananda elə bilirəm ki, Vaqifi bu gün itirmişəm. Yəni onun ölümünün vurduğu yara hələ də qan verir, hələ də təzədir. Onunla təsəlli tapıram ki, Vaqif Arzumanlı bir alim, ictimai xadim, müəllim, vətəndaş kimi insanların yaddaşında yaşayır, saysız kitabları ilə ölümsüzlük qazanıb. Nə qədər sağam, o mənimlə yaşayacaq. Bakı Dövlət Universitetində müəllimim olub, sonra ailə qurmuşuq, 28 il bir yerdə yaşamışıq. Təkcə həyat yoldaşı olmamışıq, dost, həmfikir olmuşuq, məsləhət yeri olmuşuq bir-birimiz üçün. Çox yerə məni də özü ilə aparıb, birgə səfərlərimiz çox olub. Həmişə onunla fəxr etmişəm. Heç vədə Vaqiflə yaşadığım ömrə təəssüflənməmişəm. Onunla keçən günlər o qədər zəngin, o qədər maraqlı olub ki... Vaqifin işi həddindən artıq çox olurdu, ancaq bütün bunlara baxmayaraq, ailəyə böyük diqqət ayırır, bizim qayğımıza qalırdı. Ortancıl oğlumuzu nişanladıq, payızda toyu olacaqdı, ancaq... Ancaq toy qaldı. Bir gün mənə dedi ki, oğlanlarımızdan hansı nişanlanmaq istəyir, Orxan dedim. Orxanı nişanladıq, lakin Vaqif onun toyunu görə bilmədi. Artıq bir ildir Vaqif fiziki olaraq dünyadan köçüb. Lakin mənən yaşayır. Bir məqamı da sizə deyim ki, ölümə təslim olmaq istəmirdi, sona qədər mübarizə apardı. Deyərdim ki, Vaqif ölümü ilə ölümə qalib gəldi, əbədiyaşarlıq qazandı, ölümsüzlüyə qovuşdu. Hərdən deyirdim ki, bu qədər yazırsan, çap etdirirsən, o pulu başqa yerə də sərf edə bilərik. Cavabında deyirdi ki, alimdən kitab qalar. Görün necə dərin sözdür. Bəli, ondan çoxlu kitablar qaldı. Çap olunmamış əlyazmaları da var. Onların bir qismini alim dostu Teymur Kərimli götürüb çapa hazırlayır, bir qismi də evdədir. Sağlıq olsun, onun bütün irsi nəşr ediləcək. 2017-ci ildə Vaqif Arzumanlının 70 illik yubileyi də Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası tərəfindən qeyd ediləcək. Vaqifi heç kəs unutmur, dostları da, tələbələri də, dayaq olduğu insanlar da. İnanın ki, xarici ölkələrdən nə qədər zəng edirlər evə, zəng edənlər də mənimlə bərabər telefonda ağlayırlar. Yas məclisində iştirak etmək üçün də xaricdən gələnlər oldu. Bununla təsəlli tapıram ki, Vaqif Arzumanlı unudulmur. O çox istiqanlı, mehriban, qayğıkeş insan idi. O qədər arxası-dayağı olmayan istedadlı gənclərə simsar olub ki. Deyirdi ki, arxasız adama dayaq durmaq lazımdır, çünki onun istedadı, savadı var, xalqa, dövlətə böyük fayda verə bilər. O insanların heç biri Vaqifi yaddan çıxarmır".
Qeyd edək ki, professor, filologiya elmləri doktoru, Beynəlxalq Eko-İnformasiya Akademiyasının akademiki, filoloq-tarixçi, politoloq Vaqif Arzumanlı 1947-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Quba rayonunda anadan olub.
Onbirillik məktəbi qızıl medalla bitirdikdən sonra 1964-1969-cu illərdə Bakı Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində təhsil alıb. 1969-1972-ci illərdə AMEA-nın, M.Qorki adına Dünya Ədəbiyyatı İnstitutunun və Litva EA-nın aspiranturalarında oxuyub. 1973-cü ildən Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda elmi işçi işləyib, 1980-1991-ci illərdə AMEA SSRİ XDRS-da şöbə müdiri vəzifəsində çalışıb.
V.Arzumanlı 1991-2002-ci illərdə Azərbaycan EA Milli Münasibətlər İnstitutunun (2000-ci ildən Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutu) direktoru olub. 2002-ci ildən ömrünün sonuna qədər AMEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun "Xarici ölkələr ədəbiyyatı və ədəbi əlaqələr" şöbəsinə rəhbərlik edib. 2011-ci ildən AMEA-nın Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun beynəlxalq əlaqələr üzrə direktor müşaviri təyin edilib.
Onu da qeyd edək ki, V.Arzumanlı 1973-cü ildə namizədlik, 1984-cü ildə doktorluq dissertasiyası müdafiə edib, 1991-ci ildən professor adı alıb, Beynəlxalq Eko-İnformasiya Akademiyasının akademiki (1996) idi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (1979), Azərbaycan Жurnalistlər Birliyinin üzvü (2000), "Alman-Azərbaycan Cəmiyyəti" İdarə Heyətinin üzvü (1992), Beynəlxalq "Soydaş" Assosiasiyasının vitse-prezidenti (1994), Dünya Azərbaycanlıları Mədəniyyət Mərkəzinin vitse-prezidenti (1996),"Quba Xeyriyyə Cəmiyyəti"nin sədri (1996), Türkiyəni və S.Dəmirəli Sevərlər Cəmiyyətinin həmsədri (1999), İctimai-Siyasi Proseslər və Beynəlxalq Əlaqələr Elmi Araşdırmalar Mərkəzinin prezidenti (2002) olub. Professor Arzumanlı "Elturan"("Milli məsələlər") (1992) və "Diasporun səsi" (2009) jurnallarının və "Ədəbi əlaqələr" toplusunun (2005) baş redaktoru, "Qartal" nəşriyyatının direktoru (1999) işləyib. O, 2007-ci ildən Dünya Azərbaycanlıları Konqresi (DAK) sədrinin müavini, İdarə heyətinin üzvü, DAK Divanının həmsədri, Beynəlxalq Diaspor Mərkəzi İB-nin sədr müavini idi (2009).
V.Arzumanlı 1974-cü ildən Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi və professoru olub (1989). 1973-1974-cü illərdə M.F.Axundov adına RDƏ İnstitutunda (indiki Slavyan Universiteti), 1976-1987-ci illərdə İrəvan Pedaqoji İnstitutunun Azərbaycan bölməsində dərs deyib. Onun haqqında müxtəlif illərdə xeyli məqalə və iki monoqrafiya yazılıb. Professorun adı bir sıra xarici ölkələrdə nəşr edilən ensiklopediyalara salınıb. V.Arzumanlı Azərbaycan dilindən Litva dilinə, Litva, latış və rus dillərindən Azərbaycan dilinə ondan artıq kitab tərcümə edib. Elmi əsərləri, kitab, monoqrafiya və məqalələri rus, Ukrayna, alman, türk, Litva, latış, eston, Belarus, polyak, ərəb, fars, ingilis və başqa dillərdə nəşr edilib. 50-dən artıq xarici ölkədə işgüzar səfərlərdə və elmi ezamiyyətlərdə olub, bir sıra beynəlxalq simpozium, konfrans və müşavirələrdə iştirak edib. V.Arzumanlı 2000, 2005 və 2010-cu illərdə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatlığına namizəd kimi qeydə alınıb. Üç dəfə AMEA-nın müxbir üzvlüyünə namizədliyi irəli sürülüb (2001, 2007, 2012). Litva və Belarus respublikaları Ali Sovetlərinin, respublikamızın bəzi elm və təhsil ocaqlarının, ayrı-ayrı təşkilatların fəxri fərmanları, eləcə də Azərbaycanın, Litvanın, Latviyanın, Estoniyanın, Ukraynanın, İraqın, Tatarıstanın bir sıra ədəbi mükafatları və medalları ilə (1964-2012) təltif olunub, Milli Qəhrəman Əlif Hacıyev adına və görkəmli türkoloq Bəkir Çobanzadə adına beynəlxalq mükafatlara, eləcə də "Qızıl qələm" və "Mir Cəlal Paşayev" mükafatlarına layiq görülüb. İki monoqrafiyası ("Nizami Gəncəvinin dünya şöhrəti", "Dəyərli ustad") Azərbaycan Respublikasının Dövlət mükafatına təqdim olunub (1997, 2012). 2012-ci ildə Azərbaycan ədəbiyyatının tədqiqi, ədəbi əlaqələr sahəsində səmərəli elmi fəaliyyəti və anadan olmasının 65 illiyi münasibətilə "Fədakar alim" diplomuna və mükafatına layiq görülüb. Xocalı şəhərinin fəxri vətəndaşıdır.
V.Arzumanlı 35 kitab və monoqrafiyanın, həmçinin 1500-dən artıq elmi və publisistik məqalənin, müsahibənin müəllifidir. 60-dan artıq elmi əsərin redaktoru və ön sözün müəllifidir. Ədəbi əlaqələr və milli münasibətlər sahəsində gənc alimlərin və mütəxəssislərin yetişdirilməsində fəal iştirak edib, 30-dan artıq aspirant, dissertant, doktorantın elmi rəhbəri, elmi məsləhətçisi olub.
Vaqif Arzumanlı ömrünün son gününədək - 2014-cü il iyulun 9-dək fəaliyyətini dayandırmayıb. Ölümlə mübarizə apardığı anlarda da yazıdan, qələm-dəftərdən soyumayıb. Mətbuata müsahibələr verib, fikirlər bildirib. Ağır xəstəliyə qalib gəlmək ümidilə yaşayırdı. Ona elə gəlirdi ki, ölümü yenəcək, ancaq əcəl ki, var, hələ heç kəsə macal verməyib. Qorqud atamız da ölümün haqq işi olduğunu miras qoyub bizə. Nabrandakı bağ evində ağır xəstəliklə-üzüqara xərçənglə əlbəyaxa olanda da yaşamaq ümidinin işığı sönməyib böyük alimin, gözəl dostun, dəyərli ziyalının, qeyrətli vətəndaşın. Belə bir fikir var, deyirlər ki, aqil insanlar ölümün nəfəsini hiss edən kimi doğulduğu torpağa, anasının laylasını eşitdiyi evə, ata-baba ocağına qanadlanır, "canımı burda Allaha təslim edim" deyir. Vaqif müəllim də ömrünün əcəl zəngini Qubada eşitdi. Millətin, xalqın fəxrlərindən olan Vaqif Arzumanlı 2014-cü il iyulun 10-da Xudatda, öz vəsiyyəti ilə atasının dəfn olunduğu "Şıxlar" qəbiristanlığında torpağa tapşırıldı. O, doğulduğu eldə Vətən torpağının bir parçasına çevrilmək istədi. Elə də oldu...
Bir ildir həyat yoldaşının gözü yollardan yığılmır. Bir ildir Bakı Dövlət Universitetinin auditoriyalarında onun səsi duyulmur, bir ildir yığıncaqlar, tədbirlər onsuz keçir... Ancaq heç kəs Vaqif Arzumanlını unutmayıb. Məkanı cənnət olsun!
Qeyd edək ki, Vaqif Arzumanlının il mərasimi iyulun 9-da Bakı şəhəri Yusif Məmmədəliyev küçəsi, ev 10, mənzil 4-də keçiriləcək.
İradə SARIYEVA