Yaz əkini başlayar-başlamaz, respublikanın ayrı-ayrı yerlərində suvarma suyu problemi ortaya çıxır. Baxmayaraq ki, hər il məmurlar suvarma suyu sarıdan qıtlıq olmayacağını vəd etsə də, bunun əksini görürük. Ötən illərdə suvarma suyuna görə dava-qalmaqallar yaşandığı haqda çoxlarımızın məlumatı var.
Son zamanlar yenidən suvarma suyu üstə kütləvi davalar baş verir. Azərbaycanın müxtəlif bölgələriundə vaxtaşırı bu kimi halların baş verdiyi barədə informasiyalar yayılır. “Report”un Yuxarı Şirvan bürosunun yaydığı məlumata görə, Kürdəmir rayonunun Qarasu kəndində suvarma suyu üstündə kütləvi dava baş verib. Dava zamanı 5 nəfər xəsarət alıb. Belə ki, kənd sakini Allahverənov Əfqan Gülü oğlu özünə məxsus əkin sahəsini suvaran zaman həmkəndlisi Məmmədov Abdulla Nuru oğlu ilə aralarında mübahisə yaranıb. Bu zaman onlar bir-birinə müxtəlif dərəcəli xəsarətlər yetiriblər.
Bundan sonra mübahisəyə onların yaxınları da müdaxilə edib, lakin bu, kütləvi dava ilə nəticələnib. Dava zamanı kənd sakinləri, qardaşlar - Allahverənov Əfqan Gülü oğlu, Allahverənov Allahverən Gülü oğlu, Allahverənov Fəxrəddin Gülü oğlu, Allahverənov Daşqın Gülü oğlu, qarşı tərəfdən isə Məmmədov Abdulla Nuru oğlu müxtəlif dərəcəli xəsarətlər alıb. Yaralılar Kürdəmir rayon Mərkəzi Xəstəxanasına çatdırılıb. Faktla bağlı araşdırma aparıldığı bildirilir.
Suvarma suyu üstündə az qala kəndlərdə insanlar bir-biri ilə düşmənə çevrilir. Bu nədən qaynaqlanır və burada yerli məmurların məsuliyyəti nə qədərdir? Suvarma suyu probleminin həlli niyə müşkülə dönüb?
“Bu cür halların geniş yayılmaması üçün suvarma sistemini dəyişməliyik”
İqtisadçı ekspert Akif Nəsirli bizimlə söhbətində bildirdi ki, son zamanlar ölkədə suvarma suyunun kəskin qıtlaşması iqlim dəyişiklikləri ilə bağlıdır. A.Nəsirli hesab edir ki, havaların tez istiləşməsi və qış fəslinin mülayim keçməsi, qış şaxtalarının zəif olması dağlarda qar, buz ehtiyatlarının yaranmasına imkan vermir. Onun qeyd etdiyinə görə, ilkin yazda həmin buzlaqlar, qar əriyib çaylar gəlib keçir, havalar qızdıqca çaylarda suyun səviyyəsi aşağı düşür. “Ona görə də su qıtlığı yaranır. Digər problem ondan ibarətdir ki, son illər məmur-fermerlər yaranıb. Həmin məmur-fermerlər suvarma suyunu öz əkin sahələrinə qədərindən daha çox yönəldir. Məsələn 5 dəfə suvarılmalı olan sahəni 10 dəfə suvarırlar ki, məhsul çox olsun. Sahələrinə gətirdikləru suyu yenidən bağlamırlar və su həmin xəttlə gəlib başqa ərazilərə axır. Beləliklə, suvarma suyundan səmərəsiz istifadə olunur. Suvarma suyunun qıtlaşmasının səbəblərindən biri çoxlu əkin sahələri əldə etmiş məmurların sudan səmərəsiz istifadəsidir. Məmurlar anlamırlar ki, bir sahənin qədərindən artıq suvarılması torpağın şoranlaşmasına və gələcəkdə məhsuldarlığın azalmasına gətirib çıxarır”.
A.Nəsirli hesab edir ki, məsələnin bir tərəfi məmurların suvarma suyundan sui-istifadə etməsidirsə, digər tərəfi suyun düzgün idarə olunmamasıdır: “Ölkədə su idarə olunmur. Nə Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi, nə Meliorasiya və Su Təsərrüfatı Açıq Səhmdar Cəmiyyəti suyun idarəedilməsi ilə məşğuldur. ASC suyu mənbədən götürür və baş kanallara vurur, bununla da onun işi bitir. Suyun bölüşdürülməsi, idarəedilməsi yerlərdə yaradılan su assosiasiyalarının ümidinə qalır. O assosiasiyalar da bölgələr üzrə yaradılıb. İş isə koordinasiya olunmur. Bir tərəfdən suyu götürüb kanallara vururlar, başqa tərəfdən assosiasiyaların, yaxud ASC-nin bir idarəetmə mərkəzi yoxdur ki, suyu bölüşdürsün, idarə etsin. Bir tərəfdən məmur-fermerlərin üzündən, digər tərəfdən suvarma suyunun vətəndaşlar arasında ədalətsiz bölünməsi nəticəsində qanlı davalar baş verir. Yerlərdə ədalətsiz suvarma suyu bölgüsü hökm sürür və bu aradan qaldırılmalıdır. Bu gün kimin sahəsi yuxarıdadırsa o qədərindən daha çox su götürür, aşağıdakılara su çatmır. Problemin köklü şəkildə həll edilməsi üçün biz ən azı ölkə ərazisində 10 su ambarı tikməliyik və suyun gur vaxtı həmin ambarlar dolmalıdır, suyu nizamla çaylara, kanallara buraxmalıdır. Yəni biz suyu idarə etməliyik. Əslində, Azərbaycanda su qədərindən artıq, suvarma sahələrinə lazım olandan ən azı az 7-8 dəfə çox su formalaşır. Ölkəmizin ərazindəki çaylar və trans sərhəd çayları vasitəsilə təxminən 33-34 milyon kvadrat kilometr su yaranır. Məsələn, İsraillə bizim ərazimizin həcmi də, əhalimizin sayı da eynidir. Orada suvarma suyunu əkiun torpaqlarının suvarılması üçün təxminən 4 milyon kvadrat kilometr həcçində su lazım olur. Həmin həcmdə su ilə İsraildə əhalinin kənd təsərrüfatrına olan tələbatı 100 faizə qədəri təmin edilir. Həm də İsrail kənd təsərrüfatı ixracatçısıdır. Yəni Azərbaycan da bu təcrübədən istifadə edib vəziyyətdən çıxa bilər”.
A.Nəsirli deyir ki, əhalinin su üstündə qalmaqal yaratmasının qarşısını almaq üçün potensialımız var, bunu reallaşdırmaq lazımdır. O hesab edir ki, ölkədə yeni su ambarları tikilməli, su dayıcı kanallar kəmərlərə çevirilməlidir. “Bu cür halların geniş yayılmaması üçün suvarma sistemini dəyişməliyik. Selləmə suvarmasından damcı, yağış suvarmasına keçməliyik. Bütün bunları Azərbaycan fermeri öz gücünə edə bilməz. Ona görə də kənd təsərrüfatının bu sahəsinə, suvarma sisteminin qurulmasına, bu istiqamətdə islahatların aparılmasına dövlət investisiya qoymalıdır”- deyə A.Nəsirli qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
