Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi Respublika Xatirə Kitabı redaksiyası ilə “Bakı-Xəbər” qəzetinin birgə layihəsi əsasında “Şəhidlər ölməz, Vətən bölünməz” seriyasından “İgid ömrü” adlı növbəti kitabı çapa hazırlayırıq. Kitab Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Füzuli Salah oğlu Rüstəmovun vətənpərvərlik nidalı həyat, döyüş, qəhrəmanlıq yollarından bəhs edir.
Füzuli yekunlaşırmı?!..
Süsən Cəfərova: “Zaminə dedim bizi güllələ, qanımız halaldır”
Xocalılı Süsən xanım Cəfərovadı növbəti müsahibim. İxtisasca həkim-laborant olan Süsən xanım Füzulidən, onun xidmətlərindən, xüsusilə Xocalı genosidi gecəsi fədakarlıqlarından elə bəhs edir ki, qəhrəmanımızın adamın gözləri qarşısında nəhəng bir portreti canlanır. Həmsöhbətimin həkim olduğunu xüsusi qabartmağım da əbəs deyil. Süsən xanımın peşəsi o dəhşətli anlarda xocalıların gərəyinə çatıb. Füzulinin bələdçiliyi və qorxmazlığı nəticəsində Ağdamın Şelli kəndinə qədər sağ-salamat gəlib çıxa bilmiş yol yoldaşları lazımi məqamlarda onun tibbi yardımlarından yararlanıblar da. Şelliyə gəlib yetişməsinə və düşmən əlindən qurtularaq indi də davam edən bütün sonrakı cismani ömrünə görə Füzuliyə borclu olduğunu isə hər kəlmə başında xatırladır. Deyir, bütün şüurlu həyatı boyu onu minnətdarlıq hissi ilə yad etməkdən şərəf duyacaq. Füzuli, Füzuli əməlləri ondan ötrü heç vədə sönməyəcək günəş timsalındadır sanki! Füzulisizliksə...gəlin onu dinləyək:
- Xocalıdan insanları gətirən igid oğlanlarımız çox idi. Ancaq Zamin onların içərisində birinci yerdə dayanırdı. İstisnasız, mübaliğəsiz. Zamin o qədər cəsur, o qədər qorxmaz bir insan idi ki (kövrəlir)... 26-sı gecəsi biz çıxanda, məsələn, mən dayım oğlu, xalam oğlu ilə birlikdə üçümüz gəlirdik. Üstəlik, yolda bizimlə bərabər çox adamlar gəlirdi. Ancaq gəlib Ağdama sağ-salamat çatacağımıza ümidimiz yox idi. Meşənin ətəyində Zaminlə rastlaşandasa, elə bildim, nəsə itiribmişdim onu tapdım! Elə bildim ki, Zamin burdadısa, daha bizə zaval yoxdu, daha mən bütün yolu, meşəni heç bir qorxu-hürkü hiss etmədən gedib çata biləcəm Ağdama. Belə bir arxayınlıq yarandı içimdə. Eləcə də digər yoldaşlarımızda. Düzdür, ürəkdən tam arxayınlaşıb sevinmək mümkün deyildi o vəziyyətdə, amma elə bil üstümüzdən bir dağın götürüləcəyinə inandıq. Hətta bəlkə sevinməyə də dəyərmiş! Çünki elə gözlədiyimiz kimi də oldu. O bizi elə yollarla gətirdi, meşənin elə hissələrindən keçirtdi, bizi erməni nəinki gülləbaran edə, girov götürə, heç görə bilmədi. Nə erməni görmədik, nə döyüş görmədik, bir sözlə, heç nə görmədik. Çox qeyri-adi üsullarla - heç kəsin ağlına gəlməyən yollarla gətirib çıxartdı bizi Şelliyə.
Düşmənə göz dağı, qız-gəlinə həyalı qəhrəmanımız...
Süsən xanım deyir, Füzuli ondan bir sinif aşağı fərqlə oxuyubmuş orta məktəbdə. Hələ məktəb illərindən Xocalıda hamı onu çox işgüzar, zəhmətkeş və qoçaq bir insan kimi tanıyırmış. Hələ o sakitçilik dövrünün yanaşması baxımından Füzuli ad-san qazanır. Xocalıda daim belə söz-söhbətlər dolaşırmış ki, Zamin meşəyə getdi, filan uşağı, ya qoyun sürüsünü, ya at ilxısını belə xilas elədi qurd-quşdan. Bir sözlə, qəhrəmanımızı Xocalıda cəfakeşlik, qayğıkeşlik simvolu kimi xarakterizə edirmişlər o zamanlar. Ermənilərlə yaranan münaqişələr isə onun daxilindəki igidlik, insanlıq, qəhrəmanlıq sintezindən yaranan hissləri bir qədər də fərqli müstəvidə ortaya çıxarmış olub. Süsən xanımın sözlərinə görə, bir çoxlarından fərqli olaraq, Füzulinin kiminsə var dövlətinə göz dikməsinin, əstağfürullah, mərdimazarlıq etməsinin şahidi olmayıb heç kəs. Qız-gəlinlə rastlaşanda isə onun həyalı görkəmindən yaranan xoş, üstəlik hörmətcil aurası bu insanı hamının sevimlisinə çeviribmiş. Bu xüsusiyyətləri ona böyük ehtiramlar qazandırıb el arasında. Ona görə də sona qədər xocalılılar onun yoxluğunu özlərinə böyük dərd ediblər, onun qəhrəman kimi fəxri adla mükafatlandırılmasını cani-dildən, təkidlə istəyiblər. Süsən xanımın sözlərini kəsmək çətindir. Qoy davam eləsin:
- Zaminin rəhmətlik anası ilə mənim anam rəfiqə olublar. Xocalıda isə onlar bizdən bir qədər uzaqda – Aşağı məhəllə deyilən yerdə yaşayırdılar. Amma məktəbimiz bir idi, xeyir-şərimiz bir yerdə olurdu. Məktəbdə rastlaşırdıq. Bir çox cavanlardan fərqli olaraq. Zaminin kiminsə qızına pis gözlə baxdığını nə görməz, nə də eşitməzdik. Çox cəsur, çox ağıllı, çox qeyrətli oğlan idi. Deyərdim ki, onun qeyrəti təmin elədi həmin gecə meşədə bizim qorunmağımızı. Yaralılara öz doğmaları kimi yanaşmaqla onları da xilas elədi, düşmən əlinə keçməyə qoymadı. Təsəvvür edin ki, o həm bizə bələdçilik edirdi, həm qayıdıb arxada qalanları bizə çatdırırdı, həm də Aqil Quliyevin üstünə qoyulduğu xərəyi bizimlə bərabər müəyyən məsafələrə qədər daşıyırdı. Yorulduğunu, ah-uf elədiyini görmədim. Yorulsa da bunu büruzə vermirdi. Ermənilərin meşədəki bütün postlarının, gizlənə biləcəkləri səmtlərinin yerini bilirdi. Gücü çatdığı qədər elə dəstələr gətirirdi ki, onlardan nə yaralanan olurdu, nə girov düşəni olurdu, hamısını sağ-salamat gətirib çatdırırdı.
- Beləcə gətirib çıxartdı sizi Şelliyə...
- Zamin bizi gətirib Şelliyə çatdıranda mənim dayım yaralanmışdı, arxada qalmışdı. Dayımı qoyub getmək istəmirdim. Dedi, ay Süsən, dayın yaralıdı, gələ bilmir, sən gəl çıx, biz gedib onu da gətirəcəyik. Amma bu zaman artıq səhər açılırdı deyə, mən onun özünə görə də qorxurdum. Ona görə bizi Şellinin ayağına qədər gətirəndən sonra nə qədər yalvardım, ay Zamin, getmə, vurarlar. Yenə də xeyri olmadı.
Süsən bu zaman qardaşlarını da itiribmiş. Deyir heç birisindən xəbərim yox idi: “Məni oturtdu bir daşın üstündə, hələ də o daş mənim gözlərimin qabağındadı, dedi sən burda gözlə, gedib qardaşlarını tapıb gətirəcəm. Qayıtdı meşəyə. O daşın üstündə oturub baxırdım, elə hey bir ucdan camaatdan gətirir. Onun gətirib keçirdiyi dəstələrin içərisində 30-40-50 adam olurdu. Onlardan heç biri zərər görməmişdi. Nə yaralanmışdı, nə ölmüşdü, nə girov düşmüşdü”.
Bu sözləri nəql edərkən Süsən xanımın keçirdiyi təşviş hisslərini qeyd etməmək olmazdı. Elə özü də dilə gətirir bu halını:
- Zamin haqqında çox şeyi demək olar. Mən danışdıqca həyəcanlanıram. Danışdıqca, yada saldıqca o dəhşətlər gəlir gözümün qabağına. Bir yandan ürək ağrısı keçirirəm, bir yandan da onun öz taleyinə görə əzab çəkirəm ki, o yaşda cavan olasan, heç özün haqda düşünməyəsən ki, mənim gələcəyim var, mən, məsələn, bu şeyləri elədim, bəs axı mənim bir bacım var, ana əvəzi xalam var! Bunları düşünmədi o! Ancaq bütün gücü ilə çalışdı əhalini çıxarsın, əhaliyə yardım etsin. O belə yüksək səviyyəli düşüncə ilə yaşayırdı və biz onun xarakterindəki bu cizgiləri, qeyd etdiyim kimi, hələ məhz Xocalıdan bildiyimizə görə Zaminə bir növ arxayın idik.
Füzuli xarakterindəki bu amillər xüsusilə cəlbedicidir məndən ötrü. Bunlar təkrarlanmayacaq, əvəzsiz, spesifik çalarlarıdır insan xarakterlərinin. Ola bilsin, kimlərdəsə yanaşı xüsusiyyətlər cəmləşə bilər, cəmləşir də. Ancaq barmaq izlərinin biri digərini tamamən təkrarlamadığı kimi, bu özəlliklər də bütünlüklə üst-üstə düşmür heç zaman. Mütləq bir özünəməxsusluq fərqi hakim olur hər kəsə. Əlbəttə ki, cəmiyyət yaxşıları xatırlayır, yaxşı düşüncələr altında yaranan nümunələri yaşatmağa can atır. Nümunələrisə zorla qəbul etdirmək mümkünsüzdü insanlara. Artıq sizlərlə tanış etdiyim xalası oğlu, polis polkovnik-leytenantı Rəşad Baxşəliyevin də düzgün vurğuladığı kimi, Füzulinin vücuduna güc və ağılın - düşüncənin vəhdəti hakim kəsilmişdi. Elə belə yüksək düşüncənin təsiri altında da qəhrəmanlıq portretini cızırdı Füzuli! Özündən xəbərsiz, şəxsi mənada özünü düşünmədən. Heç xəyalına da gəlmirdi ki, nə zamansa onun barəsində Süsən xanım və ölümün bircə addımlığından xilas etdiyi digər həmsöhbətlərim bir az qürurlu, bir az nisgilli hisslərlə söhbət açacaqlar. Süsən xanımın sözlərinə diqqət etdikcə, biz Füzulinin daha dərinliklərdə möhürlənmiş müsbət keyfiyyətlərinin şahidlərinə çevrilirik. Ona görə bu maraqlı həmsöhbətimdən zəngin məlumatlar almaq istəyilə onun yaddaşını təzələmək istəyirəm:
- Bizim dəstədə də hardasa otuz nəfər var idi. Üstəlik, yaralı Aqil Quliyev. Bizim dəstədən Şelliyə çatmamış bircə Aqil yolda qanaxmadan rəhmətə getdi. Yəni biz bilirdik ki, o onsuz sona qədər dözə bilməyəcək. Ancaq ona da kömək etməyə, gətirib çıxarmağa çalışırdıq. Tibbi təhsilim olduğuna görə Aqilin yarası ilə məşğul olmağı mənə həvalə elədilər. İstədim öz şalımla bağlıyım onun yarasını ki, qanaxması kəssin. Zamin qoymadı. Dedi sən soyuğa dözməzsən, üşüyərsən. Öz boynundan şərfini açıb verdi Aqilin yarasını sarıyaq...
“Zaminin igidliyinin bir qismini topçu Vüsalla müqayisə edərdim”
Süsən xanım danışdıqca Füzulini daha bir neçə qatda kəşf etməli oluram, əziz oxucular! Özünüz də şahidi olursunuz ki, onun igid, qəhrəman, qoçaq, zirək, alicənab, nəcib... əməllərinin siyahısı bitib-tükənmir. Füzulini bir əlamətdə təsvir etməklə yekunlaşdırmaq mümkünsüzdü. Ümumiyyətlə Füzuli yekunlaşıbmı?!.. Bu qədər gözəlliklərin qarşılığında onun barəsində yazıları yığıb-yığışdırıb yekunlaşdırmaq – ondan rahatca ayrılıb-uzaqlaşmaq mənə çox çətin gəlir. Bir insan nə qədər dəyəri öz vücudunda cəmləşdirə, daşıya bilər?!.. Düşünürəm ki, oxuduqca sizlər də bu qənaətimi bölüşəcəksiniz. Yolçu yolda gərək...
- Zaminin şərfi ilə sarıdıq Aqilin yarasını. Dedik, bəlkə birtəhər onu da salamat çatdıra bilərik Ağdama. Ancaq mümkün olmadı. Biz Şelliyə çatanda hava işıqlaşırdı. Orda atışma oldu. Kanal deyilən bir yer var idi. Hamımızı yığdılar saldılar ora. Zamin orda bizi qoydu, dedi yuxarıda erməni kəndi var. Onlar artıq duyuq düşüblər ki, mən bu yolu tanıyıram. Ermənilər Zamini də axtarırdılar ki, öldürsünlər. Onu yaxşı tanıyırdılar ermənilər. Qisas almaq istəyirdilər ondan. Ona görə Zamin çoxdan idi Əsgərana, Xankəndiyə, Şuşaya, ya hansısa kəndə maşınla getmirdi, ancaq atla hərəkət edirdi. Maşınla hərəkət etməyi məsləhət görmürdülər ona. Çünki qəfildən yollarda vura bilərdilər ermənilər namərdcəsinə. Onlardan belə şeylər gözlənilən idi. Ancaq təkbətəkdə - açıqlıqda, meşəlikdə o özünün cəldliyinə, qoçaqlığına arxayın idi. Fikirləşmirdi ki, məsələn, meşədə qabağını kəsə bilərlər, ona nəsə eləyərlər-filan. Qorxmurdu da, o insan heç nədən qorxmurdu. Əslində, Xocalıdan çıxan cəsur oğlanlar çox idi. Mənim xalam oğlu da şəhid olubdu, Camal Fərzəliyev. Ancaq tam məsuliyyətlə deyirəm ki, Zamin o şəhidlərin, qəhrəmanların birincisi idi. Öndə gedən o olurdu həmişə. Mənim bu gün həyatda yaşamağımın səbəbkarı yuxarıda Allah, aşağıda Zamin olub. Allahın və bu şəxsin hesabına mən gəlib qardaşlarıma çatdım. İnanın, anam tapşırmışdı qardaşlarıma ki, görsəniz erməniyə girov düşür, bu qızımı öldürün, qanını sizə halal eləyirəm. Mən bu sözü o gecə Zaminə dedim. Dedim burda bizimlə qadınlar var, biz zəif məxluquq da, bizim zəifliyimizə görə dəstəmiz ermənilərin əlinə keçər, sən buna dözməzsən, nəticədə bizim ucbatımızdan sənə hər şey eləyə bilərlər. Öldür bizi, qanımız da halaldı sənə, bunu mənim anam öz diliylə deyib (görürsünüzmü, əziz oxucular, indi bizdən aman istəyən vəhşi erməni tayfası soydaşlarımızı hansı hisslərlə sınağa çəkiblər?! Biz yenə də humanist xalq olmağımız səbəbindən onlara belə təfsilatları yaşatmadıq. Azərbaycanın İkinci Qarabağ savaşı – Vətən müharibəsinin Zəfər paradının keçirildiyi gün yazıram bu sətirləri. Müqayisəni özünüz aparın və imkan düşdükcə, əliniz yetdikcə “kar, kor, lal, ikili standartlı dünya güclərinin” də nəzər-diqqətinə çatdırın, lütfən – N.Z.). Mənə sərt cavab verdi ki, sən bəlkə bir az ağıllı düşünüb danışasan. Mən sizi elə çatdıracam, sizə heç nə olmayacaq. Doğrudan da dediyi kimi sağ-salamat gətirib çatdırdı bizi Şelliyə.
- Belə başa düşdüm ki, siz artıq mənim həmsöhbətim olmuş Füzulinin bələdçiliklə gətirdiyi Arzu xanım Usubova ilə bir dəstədə gəlmisiz...
- Bəli-bəli. Arzu xanım idi, onun atası idi, İbrahim kişi idi, dediyim kimi yaralı Aqil idi, Xüsusi Təyinatlılardan Cabbar var idi. Cabbar da yaralı idi, ancaq o özü yeriyə bilirdi. Ümumilikdə 30-31 nəfər olardıq.
- Aydındı. Siz Füzulini yaralananda və ya Ağdam xəstəxanasında görməmisiz ki?
- Yox, görməmişəm. Çünki mənim ayaqlarımı don vurmuşdu. Bizi gətirdilər Ağdam xəstəxanasına. Gecəni qaldıq xəstəxanada. Səhərisi oralara da atmağa başladılar. Ona görə də bizi yığdılar vaqonlara.
- Bəs Füzulinin yaralanmasını da eşitmədiniz?
- Sonra məni ayaqlarımı don atdığına görə apardılar travmatologiyaya. Orda yanıma gələn uşaqlar Zaminin yaralanıb rəhmətə getdiyini dedilər. Sırf necə, harda yaralanmasından məlumatım olmadı.
- Füzulini Qaraqayada vurublar. O sizi Qaraqayadan da keçirib gətirmişdi yəqin ki? Amma özü qayıdıbmış...
- O Xocalıdan çıxıb Qarqar çayını keçirdib, dediyim o kanaldakı atışmaya qədər bütün yolu bizimlə gəldi. Orda dedilər ki, arxada bir dəstəni erməni azdırıb, onlar qalıblar meşədə. Zamin bizi qoyub qayıtdı həmin dəstəni gətirmək üçün. Sonradan eşitdik ki, həmin gecə dörd partiya əhali gətiribmiş Zamin. Başqa-başqa yollarla. Erməninin tanımadığı, gümanı getməyən yollarla. Yəni elə yollarla gətirib ki, o insanlar ermənini görməyib. Nə girov düşməyiblər, nə yaralanmayıblar...
Söhbətimiz yekunlaşanda Süsən xanım maraqlı bir paralel apardı. Dedi “mən Zaminin igidliklərinin bir qismini İkinci Qarabağ – Vətən müharibəsinin məşhur əsgəri - topçu Vüsalla (Vətən müharibəsinin igid əsgəri 19 yaşlı topçu Vüsal Şahkərimov – N.Z.) müqayisə edərdim. Əlbəttə ki, kaş Zaminə də belə müasir silahlar, top veriləydi... Allah Vüsalı – bu igid balamızı qorusun! Zaminin torpağı sanı yaşasın! Qorxmazlığına, cəsurluğuna, yenilməzliyinə, mərdliyinə, dəyanətinə, dözümlülüyünə görə bax, elə bilirəm Zamin indiki Vüsaldı ki, durub”.
Təbii, Allah qorusun Vüsalı və Vətən savaşında qəhrəmanlıq salnaməmizi yazmış bütün igid əsgərlərimizi!
(ardı var)
Nəzirməmməd ZÖHRABLI jurnalist-publisist
