ABŞ-la qonşularımızdan Rusiya və İranın münasibətləri getdikcə daha da kəskinləşməyə başlayır. Məhz bu vəziyyətdə həmin ölkələr indi iqtisadi müstəvidə münasibətlərini daha çox başqa istiqamətə yönəltməkdə, ABŞ-ın siyasətinə qarşı çıxan Avropa ölkələri ilə əlaqələrinin genişlənməsinə xüsusi önəm verməkdədirlər.
Bu prosesdə diqqət çəkən əsas məqamlardan biri də budur ki, Rusiyanın və İranın Avropaya çıxışında Azərbaycanın rolu sürətlə artmaqdadır. Xüsusən də "Şimal-Cənub" dəhlizinin adıçəkilən ölkələr üçün önəmi əhəmiyyətli dərəcədə artır. Belə görünür ki, yaxın tezlikdə Hindistan üçün də "Şimal-Cənub" dəhlizi kifayət qədər böyük əhəmiyyət kəsb edəcək. Buna əsas səbəb ABŞ-ın Hidistanla da münasibətlərinin kəskinləşməsidir. Məsələ burasındadır ki, Rusiya prezidenti Vladimir Putinin Hindistana səfəri fonunda Dehli Moskvadan “S-400” hava hücumundan müdafiə sistemi almaq niyyətini rəsmiləşdirib. ABŞ Dövlət Departamenti isə bildirir ki, Hindistan Rusiyadan “S-400” hava hücumundan müdafiə sistemi alacağı təqdirdə, ABŞ-ın sanksiyasına məruz qalacaq. Bu şəraitdə Hidistanın Rusiya və İranla mövqelərinin daha da yaxınlaşması müşahidə olunur. Həmin ölkələr üçün vacib ortaq məqam "Şimal-Cənub" dəhlizidir.
Artıq baş verənlər fonunda bəlli olub ki, "Rusiya Dəmir Yolları" və "Hindistan Dəmir Yolları" "Şimal-Cənub" dəhlizi vasitəsilə yük daşımalarının təşkili üçün birgə operator yaradılmasına dair memorandum imzalayacaq. "Rusiya Dəmir Yolları"nın baş direktorunun birinci müavini Aleksandr Mişarinin sözlərinə görə, bu, Rusiya vasitəsilə Hindistandan Avropaya və əks marşrutla daşımaların, tranzit həcminin artırılmasına imkan yaradacaq ən vacib layihələrdən biridir. İran Dəmir Yolları İdarəsinin rəis müavini Hüseyn Aşuri isə vurğulayır ki, ABŞ-ın iqtisadi sanksiyalarına baxmayaraq, İran yeni dəmir yollarının inşasını davam etdirəcək. O bildirib ki, Rusiya ilə İranın dəmir yolları sistemi "Şimal-Cənub" dəhlizi çərçivəsində inşa edilən Qəzvin-Rəşt-Astara (İran) – Astara (Azərbaycan) yolu vasitəsilə birləşəcək: "Bu yolla İran Cənub-Şərqi Asiya ölkələrindən Avropaya ixrac olunan malları daşıyacaq. Fars körfəzi sahilindəki Bəndər-Abass limanına daxil olan mallar Qəzvin-Rəşt-Astara (İran) – Astara (Azərbaycan) yolu vasitəsilə Azərbaycan ərazisindən keçməklə Rusiyaya və oradan da Avropaya daşınacaq. Bu yolun böyük perspektivi var və Asiya ölkələri yolun tikintisində maraqlıdır".
H.Aşuri onu da diqqətə çatdırıb ki, Qəzvin-Rəşt-Astara–Astara dəmir yolunun Qəzvin-Rəşt hissəsi yaxın zamanlarda istismara veriləcək. Rəşt-Astara hissəsində isə tikinti işləri sürətlə davam edir. Onun sözlərinə görə, son 6 ayda dəmir yolları ilə idxal-ixrac əməliyyatlarının həyata keçirilməsi 50 faiz artıb. İranın Astara şəhəri ilə Azərbaycanın Astara şəhəri arasında çəkilən dəmir yolu səmərəsini göstərir. Rusiya məhz bu yoldan istifadə edərək yüklərini Azərbaycan vasitəsilə İrana göndərir. Qəzvin-Rəşt-Astara–Astara dəmir yolu tam hazır olaraq istifadəyə veriləndən sonra isə yükdaşımaların həcminin daha da artacağı gözlənir. Təbii ki, belə vəziyyət həm də o deməkdir ki, Azərbaycan üzərindən "Şimal-Cənub" vasitəsilə daha çox yük daşınacaq. Məhz bundan irəli gəlir ki, Azərbaycan bu layihənin tam gücü ilə mümkün qədər tez işə düşməsinə çalışır və iştirakçı ölkələrlə əməkdaşlığını daha da genişləndirir. İqtisadiyyat nazirinin müavini Rüfət Məmmədov da bildirir ki, Azərbaycan və Rusiya “Şimal-Cənub” çərçivəsində imkanların genişləndirilməsi üzərində fəal iş aparır: “Bu prosesə dəmir yolu xəttilə yükdaşımaların genişləndirilməsi, o cümlədən dəniz yolu ilə daşınan malların boşaldılmasının artırılması daxildir. Hazırkı məqamda Azərbaycan və Rusiya limanları arasında birbaşa bərə xəttinin açılması məsələsi müzakirə olunur. Bu, limanlarımızda texnoloji imkanların genişləndirilməsi və reyslərin sayının artırılması deməkdir. Bu, nəqliyyat və tranzit xətləri üzrə əməkdaşlıq çərçivəsində mühüm istiqamətlərdən biridir”. Elə İran da Azərbaycanın bu istiqamətdə fəaliyyətini yüksək qiymətləndirir. Məsələn, İranın daxili işlər naziri Əbdülrza Rəhmani Fəzli vurğulayır ki, İran və Azərbaycan prezidentləri siyasi iradə nümayiş etdirərək iki ölkə arasında faydalı əməkdaşlıq əlaqələri yaradıblar: "Məhz prezidentlərin səyləri nəticəsində İranla Azərbaycanın iqtisadiyyat, mədəniyyət, ticarət, nəqliyyat və digər sahələrdə əməkdaşlıq əlaqələri yaradılıb. Hər iki ölkə birgə iqtisadi layihələr həyata keçirir. Buna misal kimi "Şimal-Cənub" dəhlizini, Azərbaycanın Neftçala rayonunda istifadəyə verilən birgə avtomobil zavodunu göstərmək olar. Azərbaycan Prezidentinin "Şimal-Cənub" dəhlizinin Rəşt-Astara dəmir yolunun inşasına kredit ayırması da təqdirəlayiqdir". İran parlamentinin sədri Əli Laricani isə qeyd edib ki, Prezident İlham Əliyevin təşəbbüsü ilə Azərbaycanın "Şimal-Cənub" Dəhlizinə qoşulması müdrik addımdır: "Bu dəhliz vasitəsilə Azərbaycan Fars körfəzi sahillərinə çıxış əldə edəcək. Region ölkələrindən İrana daxil olan ixrac malları məhz Azərbaycan ərazisindən keçməklə Rusiya və Avropaya daşınacaq. Bu isə həm ölkələrimiz arasındakı əlaqələrin, həm də milli iqtisadiyyatın inkişafına güclü təkan verəcək".
Qeyd edək ki, "Şimal-Cənub" beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi İran, Azərbaycan və Rusiya vasitəsilə Hindistan və Fars körfəzi ölkələrindən Qərbi və Şimali Avropa ölkələrinə malların daşınması üçün nəzərdə tutulub. Layihədə, həmçinin İran, Azərbaycan və Rusiyanın dəmir yollarının birləşdirilməsi də nəzərdə tutulub. Dəhlizin əsas üstünlüyü çatdırılma müddətinin iki-üç dəfə azalmasıdır.
Tahir TAĞIYEV
