Azərbaycanın təşəbbüsü və birbaşa iştirakı ilə həyata keçirilən transmilli layihələrə qoşulan ölkələr indi bunun iqtisadi mənfəətini gedərək daha çox hiss etməkdədir. Bu mənada, təsadüfi deyil ki, Azərbaycanla həmin ölkələr iqtisadi əməkdaşlıqlarını daha da dərinləşdirməkdə maraqlı tərəf kimi çıxış edirlər.
Qeyd olunan xüsusda konkret nümunə qismində qonşu İranın adını çəkmək mümkündür. Hazırda iqtisadi səpkidə müəyyən çətinliklər yaşayan İran əsas ümid yerlərindən biri kimi Azərbaycanla əlaqələrini daha da dərinləşdirməyi, eyni zamanda Azərbaycan üzərindən dünya bazarlarına daha çox məhsul çıxarmağı düşünür. Elə bundan irəli gəlir ki, İran “Şimal-Cənub” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin mümkün qədər tez reallaşmasını istəyir. Məhz belə bir vaxtda bəlli olub ki, “Şimal-Cənub”un əsas tərkib hissəsi sayılan Qəzvin-Rəşt-Astara(İran)-Astara(Azərbaycan) dəmir yolu xəttinin Qəzvin-Rəşt hissəsi gələn ilin mart ayında istismara veriləcək. Tikinti işlərini həyata keçirən “Railway Services and Technical Construction Engineering Company” şirkəti bildirib ki, yol boyu bütün tunellər və körpülər tam hazırdır və relslər bərkidilib.
İran Dəmir Yolları İdarəsinin icraçı direktoru Səid Məhəmmədzadə də şirkətin açıqlamasını təsdiqləyib. Sentyabrın 29-da Azərbaycandan səfərdən qayıdan S.Məhəmmədzadə yerli mətbuata bildirib ki, səfər zamanı Azərbaycan Dövlət Dəmir Yolları QSC-nin rəhbərliyi ilə görüşərək Astara şəhərində dəmir yolu terminalının tikintisini müzakirə edib. Onun sözlərinə görə, inşaat işləri sürətlə davam edir. İcraçı direktor terminalın tikintisinin yaxın vaxtlarda baca çatacağını da qeyd edib.
Xatırladaq ki, “Şimal-Cənub” dəhlizinin əsas komponentini təşkil edən Qəzvin-Rəşt-Astara(İran)-Astara(Azərbaycan) dəmir yolu Fars körfəzi ilə Avropanı birləşdirəcək. Cənub-Şərqi Asiya ölkələrindən Avropaya ixrac edilən yüklər dəmir yolu vasitəsilə İran və Azərbaycan üzərindən keçməklə Avropaya çatdırılacaq. Yüklərin əks istiqamətdə daşınması da məhz bu yolla həyata keçiriləcək. Bütün bunlar yükdışmalardan Azərbaycanın daha böyük gəlir əldə etməsinə gətirib çıxaracaq. Digər tərəfdən, Qəzvin-Rəşt-Astara dəmir yolu xəttinin istifadəyə verilməsindən sonra İranla Azərbaycan arasındakı ticarət dövriyyəsinin həcmi 2 milyard dollara çatacaq. İranın Azərbaycandakı səfiri Cavad Cahangirzadə bildirib ki, hazırda iki ölkə arasında ticarət mübadiləsinin miqdarı gömrüklər vasitəsilə 500 milyon, neft ixracatı üzrə 350 milyon, turizm sektorunda isə 400 milyon dollara çatıb.
Diplomat nəzərə çatdırıb ki, hər iki ölkənin prezidentləri siyasi iradə nümayiş etdirərək, bütün sahələr üzrə qarşılıqlı əlaqələrin inkişaf etdirilməsi məqsədilə səmərəli fəaliyyət göstərir: “Məhz prezidentlərin fəaliyyətlərinin nəticəsidir ki, İran Astarası ilə Azərbaycan Astarası arasında dəmir yolu xətti çəkilərək istifadəyə verilib. Hazırda bu yol vasitəsilə İran Azərbaycan üzərindən idxal və ixrac əməliyyatlarını həyata keçirir. Gələcəkdə “Şimal-Cənub” dəhlizinin əsasını təşkil edən Rəşt-Astar yolu da çəkiləcək və İranla Azərbaycanın ticarət dövriyyəsi artacaq. Bununla yanaşı, Azərbaycan tranzit rolunda çıxış edərək, İran mallarının Rusiya və Avropa dövlətlərinə daşınmasında əhəmiyyətli rol oynayacaq“. İranlı diplomatın sözlərinə görə, dəmir yolunun istifadəyə verilməsi Azərbaycan ilə sərhəddə yerləşən Gilan vilayətinin iqtisadiyyatı və əhalisinin sosial vəziyyəti yaxşılaşacaq.
Bundan başqa məlumdur ki, Azərbaycan Astara-Rəşt dəmir yolunun inşasının davam etdirilməsi üçün 500 milyon dollar kredit ayırıb. İranın xarici işlər nazirinin beynəlxalq iqtisadi əlaqələr üzrə müavini Qulamrza Ənsari qeyd edir ki, bu yolun tikilib başa çatdırılması iki qonşu və dost dövlətin iqtisadi əlaqələrini daha da artıracaq. Ənsari diqqətə çatdırıb ki, Astara-Rəşt dəmir yolu xətti “Şimal-Cənub” dəhlizinin tamamlanması üçün əsas yoldur: “Bu yol Fars körfəzi ilə Qərbi Avropa ölkələrini nəqliyyat baxımından birləşdirəcək. Regionun iqtisadi inkişafına böyük təkan verəcək. “Şimal-Cənub” dəhlizi yalnız İran və Azərbaycanın deyil, bu marşrutla ixrac-idxal əməliyyatlarını həyata keçirərək ticarət dövriyyəsini artıran digər region dövlətlərinin də inkişafında əhəmiyyətli rol oynayacaq“. Onun sözlərinə görə, bu dəmir yolu Bəndər-Abbas-Qəzvin, Qəzvin-Rəşt, Rəşt-Astara şəhərlərini birləşdirəcək. Cənub Şərqi Asiya ölkələrindən mallar Fars körfəzi sahillərinə buradan İran Astarasına oradan isə Azərbaycan və Rusiya üzərindən daşınaraq Qərbi Avropaya çatdırılacaq. Nazir müavini bildirib ki, bu marşrut, əvvəlkindən fərqli olaraq, malların tez və təhlükəsiz çatdırılmasını təmin edəcək.
Digər tərəfdən, “Şimal-Cənub” Çin və Hindistan mallarını daha çox həcmdə Azərbaycan üzərindən daşınmasına təkan verəcək. Belə ki, Çin və Hindistan məhsullarını İranın Çabahar limanına, buradan da “Şimal-Cənub” dəhlizinə yönləndirməyi düşünür.
Xatırladaq ki, Çabahar İranın Sakit okean sahilində yeganə limanıdır. Bu liman “Şimal-Cənub” dəhlizinin formalaşmasında da mühüm rola malikdir. Belə ki, Hindistanla yanaşı, cənub-şərqi Asiyanın digər ölkələri də bu limandan istifadə etməklə Avropa ilə ticarət əlaqələrini genişləndirmək istəyir. Həmin ölkələrdən ixrac olunan malların gəmilərlə Çabahar limanına, buradan isə Qəzvin-Rəşt-Astara-Astara dəmir yolu xəttilə Azərbaycan və Rusiya ərazisindən Avropaya və əks istiqamətə daşınması nəzərdə tutulub. Bütün bunların Azərbaycan üçün əsas əhəmiyyətlərindən biri də budur ki, baş verənlər Ermənistanın iqtisadi təcridini daha da dərinləşdirəcək. Bu, həm də Ermənistanın 2008-ci ildə tikintisinə başladığı “Şimal-Cənub” magistral yolunun birdəfəlik tarixin arxivinə atılması deməkdir. Qeyd edək ki, İranla Ermənistanı birləşdirəcək yolun çəkilişi ilkin mərhələdə 962 milyon dollar həcmində qiymətləndirilirdi. Lakin yolun heç yarısı çəkilməmiş məlum oldu ki, bu layihənin reallaşması üçün 2 milyard dollar vəsait lazımdır. Sonra isə dünyada iqtisadi böhran baş verdi və yolun çəkilməsi üçün 3 milyard dollara ehtiyac olduğu ortaya çıxdı. Yolun çəkilişi üçün indiyədək xərclənən vəsaiti dövlət beynəlxalq banklardan kredit alaraq sərf edib. Yolun tamamlanması üçün yeni kreditlərin alınması planlaşdırılır. Amma heç kim kredit ayırmır, digər tərəfdən Azərbaycanın “Şimal-Cənub” dəhlizini işə salmasından sonra erməni tərəfinin layihəsinə maraq yoxdur. Azərbaycanın təklif etdiyi variant İran, Avropa və Cənub-Şərqi Asiya dövlətlərini daha çox cəlb edir. Həm də Azərbaycanın təşəbbüsü, İran və Rusiya ilə yanaşı, Avropa və Cənub-Şərqi Asiya dövlətləri tərəfindən də dəstəklənir. Beləliklə, Bakının strateji addımları Ermənistanı regionda həyata keçirilən bütün beynəlxalq iqtisadi layihələrdən kənarda saxlayıb. Ermənistan işğal siyasətinə son qoymayana qədər bu siyasət davam edəcək.
Nahid SALAYEV
