Türkiyə iqtisadiyyatında baş verənlər Qərb tərəfindən bu ölkəyə qarşı yeni təzyiq vasitələrinin işə salındığını göstərir. Aydındır ki, belə vəziyyət öz növbəsində Türkiyənin Qərbdən daha sürətlə uzaqlaşmasını da şərtləndirir. İndilikdə görünən odur ki, maliyyə sferasında Türkiyəyə qarşı təzyiqlər həyata keçirilir.
“Sözcü” qəzeti yazır ki, türk lirəsi ölkədə növbədənkənar prezident seçkisinin elanından sonra 18% dəyər itirib. Qəzet lirənin zəifləməsinin əsas səbəbləri sırasında pozulan maliyyə intizamını, daxili siyasi qeyri-müəyyənliyi, dolların qlobal miqyasda güclənməsini göstərib:
“Dövlət Baxçalı 17 apreldə növbədənkənar seçkiyə işarət etdiyi zaman dollar 4,1 lirə səviyyəsində idi. Bir gün sonra isə Baxçalı prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanla görüşüb seçki tarixinin 24 iyun olduğunu açıqladı. Bu qərarı bazar ilk növbədə müsbət qarşıladı. Belə ki, dollar xəbərdən sonra 4,04 lirəyə qədər gerilədi. Nə oldusa, bundan sonra oldu. Türkiyə daxili siyasətində qeyri-müəyyənlik başladı. Şirkətlərin xarici borclarını vermələri də dolların dəyərini artırır. Bu ilin ən böyük borc verilməsi 10,9 milyard həcmində olub. ABŞ-ın Çinlə ticarət savaşında atdığı qarşılıqlı addımlar dolları qlobal miqyasda gücləndirdi. Beynəlxalq kredit təşkilatları olan “Fitç” və “S&P”nin Türkiyə ilə bağlı xəbərdarlıq yaymaları türk lirəsinin 3 həftə ərzində 18% dəyər itirməsinə səbəb oldu”.
Qeyd edək ki, son bir ay ərzində Türkiyədə lirənin dəyəri dollar qarşısında həddən artıq ucuzlaşıb. Nəticədə dollar Türkiyədə 4,84 lirəyə çatıb və bu, tarixi rekord sayılır. Türkiyə lideri Rəcəb Tayyib Ərdoğan isə qeyd deib ki, valyuta sahəsində baş verən çalxalanma sadəcə ölkəsi ilə bağlı deyil: “Qlobal sferada valyuta bazarında müəyyən dəyişikliklər müşahidə edilir. İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə bunun təsiri daha çox hiss edilir. Hər mənada yalnız buraxılan Türkiyə bu sınaq qarşısında da yalnızdır. Maliyyə bazarlarındakı proseslərin iqtisadiyyatımızla bir əlaqəsi yoxdur. Öhdəsindən gələ bilməyəcəyimiz bir problem də yoxdur”. Türkiyənin baş naziri Binəli Yıldırım lirənin dollar qarşısında dəyər itirməsinə münasibət bildirərkən qeyd edib ki, əlavə tədbirlər görülüb və bu davam etdiriləcək. Artıq Mərkəzi Bank uçot dərəcəsini artırıb və bundan sonra lirə 5 faizə qədər möhkəmlənib. İstanbul Fond Birjası isə, qısamüddətli ehtiyacı istisna olmaqla, qalan valyuta aktivlərinin hamısını dünəndən türk lirəsinə çevirib. Birja bunu milli valyutaya etimad və dəstəyin nümayişi kimi təqdim edib. Amma belə görünür ki, müəyyən maraqlı dairələr lirəyə qarşı fəaliyyətini davam etdirir. Türkiyəyə qarşı kəskin mövqeyi ilə seçilən “Amerikan Enterprayz” analitik mərkəzinin tədqiqatçısı Maykl Rubin iddia edir ki, yaxın tezlikdə dollar 5 lirəyə, 24 iyun seçkilərindən sonra isə 10 lirəyə qalxacaq. M.Rubin açıq şəkildə qeyd etməsə də, valyuta bazarında baş verən çalxalanmanın Türkiyə lideri Rəcəb Tayyib Ərdoğanı iqtidardan uzaqlaşdırmağa yönəlik provokasiya olduğuna eyham vurub. Amma hesab edilir ki, Qərbdəki dairələrin bu mövqeyi sonda Türkiyəni daha çox Rusiya, Çin kimi ölkələrlə yaxınlaşdıracaq.
Baş verənlər ölkəmizin də maraq dairəsindədir. İqtisadçı ekspert Samir Əliyev bildirir ki, Türkiyəyə investisiya yatırmış Azərbaycan bu ölkədə iqtisadi sabitliyin olmasında maraqlıdır. Ancaq onun fikrincə, iqtisadi qərarların verilməsində mövcud yanaşmalara korrektələr edilməsə, Türkiyə iqtisadiyyatını ağır dövr gözləyir: “Bloomberq”ə istinad etsək, 2018-ci ilə ABŞ dolları qarşısında 3,79 məzənnəsi ilə başlayan Türkiyə lirəsi 22,7% dəyər itirərək 4,65-ə düşüb. Səbəb son dövrlər emosional, dayanıqlığı təmin edən institutların mövqeyini zəiflədən və buna görə də investorları çəkindirən iqtisadi siyasətin yürüdülməsidir. Erkən seçki qərarı və seçkidən sonra mövcud hakimiyyətin mövqeyinin güclənməsi ehtimalı investorları ehtiyatlı olmağa sövq edir. Erkən seçki qərarı bazarda gərginliyi daha da artırıb, lirə təkcə may ayında dəyərini 13,6% itirib və hökumət bazara ciddi müdaxilə etməsə, investorları sakitləşdirəcək mesajlar ötürməsə, ən azı seçki gününə qədər ucuzlaşma davam edəcək”.
Ekspertin sözlərinə görə, iqtisadi dayanıqlığı daha dəqiq və detallı qiymətləndirmək üçün maliyyə sektorundan tutmuş, real sektora qədər olan sahələr nəzərdən keçirilməlidir: “Ancaq ölkənin beynəlxalq investisiya mövqeyindəki pisləşmə meylləri iqtisadi təhlükələrin ilkin simptomlarını göstərir. Lirənin ucuzlaşması Türkiyə ixracının rəqabət qabiliyyətini artırsa da, ölkə investisiya cəlbində çətinliklərlə üzləşə bilər. Digər tərəfdən də kapital axını milli valyutanın sabitliyini təhlükə altına alır”.
Qeyd edək ki, Türkiyə lirəsinin ucuzlaşmasından sonra bu ölkədən Azərbaycana gələn məhsulların qiymtəində də müəyyən enmələr qeydə alınır. İndilikdə isə görünən odur ki, seçkiyə qədər Türkiyədə maliyyə sahəsində vəziyyət heç də sabit olmayacaq. Amma Ankaranın bunların öhdəsindən gələcəyi də şübhə doğurmur.
NAHİD
