Avropanın qaz bazarı uğrunda rəqabətin getdikcə kəskinləşməsi müşahidə olunmaqdadır. Məsələn, Rusiyanın “Şimal axını-2” boru kəmərinin çəkilməsinə ABŞ və bəzi Avropa ölkələri olduqca sərt reaksiya verir. ABŞ dövlət katibi Mayk Pompeo bildirir ki, “Şimal axını-2” Moskvanın Avropaya öz şərtlərini diqtə etməsinə şərait yaradır. Bu səbəbdən o, Avropanı “Şimal axını-2”dən imtina etməyə çağrırır.
Bundan əvvəl isə bir qrup amerikalı senator “Şimal axını-2”nin çəkilməsində iştirak edən şirkətlərə qarşı sanksiyalar tətbiq olunmasına çağırıb. Xatırldaq ki, bu kəmərlə, Ukrayna ərazisindən olan marşrutlardan yan keçməklə, Rusiyadan birbaşa Almaniyaya təbii qaz nəql olunmalıdır. Almaniya İqtisadi Araşdırmalar İnstitutunun energetika, nəqliyyat və ekologiya şöbəsinin rəisi Klaudiya Kemfert isə bəyan edib ki, tənqid və hədə-qorxulara baxmayaraq, “Şimal axını” boru kəmərinin ikinci növbəsi çəkiləcək.
Ekspert Amerika siyasi isteblişmentinin və bu ölkənin iqtisadi lobbisinin mövqeyini izah edərək deyib: “ABŞ-ın bu layihənin əleyhinə olmasının iki səbəbi var. Əvvəla o, ölkənin qaz hasilatı sənayesini müdafiə etmək və Avropanı daha çox öz maye qazı ilə təchiz etmək istəyir. Buna görə də “Şimal axını” ona rahatlıq vermir. İkincisi, sırf siyasi səbəblər mövcuddur. Hazırda Qərblə Rusiya arasında münasibətlər həqiqətən o qədər də sadə deyil və planlaşdırılan qaz kəməri siyasi bəyanatlar vermək üçün bəhanədir. Mən hazırda, xüsusən layihəni həyata keçirən firmalara münasibətdə mümkün sanksiyaları real saymıram. Amma Avropa enerji siyasəti nöqteyi-nəzərindən Ukraynanın mövqelərinin zəifləməsini istəmir. Narahatlıq yaradan budur ki, “Şimal axını”nın genişlənməsi enerji daşıyıcılarının idxal mənbələrini əsla şaxələndirməyə bilər, halbuki, Avropa İttifaqı məhz buna can atır. Amma unutmaq olmaz ki, “Şimal axını” artıq mövcuddur və işləyir, yəni söhbət mövcud layihəni genişləndirməkdən gedir”.
Amma ekspertlər bildirir ki, son zamanlar Amerikanın dünyada ən çox qaz istehsal edən ölkə durumuna gəlməsi onu deməyə əsas verir ki, tankerlər vasitəsilə yaxın illərdə Avropa qitəsinə Amerikadan kifayət qədər böyük həcmdə qaz tədarükü gözlənir. Artıq pilot layihələr həyata keçirilib. Polşaya, Latviyaya və İspaniyaya ilk tankerlər gəlib. Hələlik qazın həcmi azdır, amma Amerikanın açıqladığı hədəflərə görə, yaxın 5 ildə təqribən 80 milyard kubmetr qazın Avropaya çatdırılması nəzərdə tutulur. Bu da kifayət qədər böyük rəqəmdir. 80 milyard kubmetr qazın Avropaya çatdırılması Avropada əlavə qaz imkanlarının yaranacağı deməkdir. Lakin Rusiya bildirir ki, Amerikanın maye qazı Avropaya onun təklif etdiyi qazdan 25-30 faiz baha başa gəlir. Bu səbəbdən Moskva ABŞ qazının Avropa üçün sərfəli olmadığını bildirir. Hazırda ABŞ və Rusiya müxtəlif arqumentlərlə bir-birinə qarşı hücuma keçərək Avropanın enerji bazarında mövqelərini möhkəmləndirməyə çalışır. Amma belə vəziyyətdə Avropanın xüsusi maraq dairəsində olan məsələ Azərbaycan qazının Avropaya mümkün qədər tez çatdırılmasıdır.
Xatırladaq ki, “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsi ilə Avropa son illərdə ilk dəfə olaraq fərqli mənbədən qaz alacaq. Bu prosesin 2020-ci ilin əvvəlinə təsadüf etməsi gözlənilsə də, vaxt tezləşə bilər. Belə ki, “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsinin əsas tərkib hissələrindən olan TANAP vaxtından əvvəl istifadəyə verilir. Onun davamı olan TAP-ın çəkilişi istiqamətində də işlər intensivləşir. Bu fonda elə gələn ildən Avropanın Azərbaycan qazını alması gözlənilən sayılır. “Cənub Qaz Dəhlizi” işə düşdükdən sonra Türkmənistan və İran qazının da Azərbaycan vasitəsilə bu kəmərlə daşınması istsina olunmur. Türkmənistan qazının Azərbaycan üzərindən Avropaya çatdırılması məhz belə bir vaxtda yenidən gündəmə gəlib. “Türkmənqaz” Dövlət Konserninin sədri Mırat Arçayev 9-cu Beynəlxalq Türkmənistan Qaz Konqresində bu fonda bildirib ki, “Transxəzər“ Qaz Kəməri layihəsi gündəlikdən çıxarılmayıb. Qeyd edək ki, “Türkmənqaz” Dövlət Konserni tərəfindən təşkil olunmuş forumda dünyanın müxtəlif ölkələrindən müvafiq nazirlik və idarələrin rəhbərləri və aparıcı mütəxəssisləri, 70-dən çox iri neft-qaz servis və konsaltinq şirkətinin top-menecerləri, nüfuzlu beynəlxalq təşkilatların, elmi-tədqiqat mərkəzlərinin, kütləvi informasiya vasitələrinin nümayəndələri iştirak edir. Mırat Akçayev Türkmənistan-Əfqanıstan-Pakistan-Hindistan (TAPI) qaz kəmərinin tikintisindən söhbət açaraq bu kəməri strateji əhəmiyyətli təşəbbüs adlandırıb. O bildirib ki, buna rəğmən, “Transxəzər“ layihəsi də gündəlikdən çıxarılmır: “Bu baxımdan, bir neçə il bundan əvvəl istifadəyə verilmiş, ölkənin bütün qaz magistrallarını vahid sistem şəklində birləşdirən “Şərq-Qərb” qaz kəməri Türkmənistanda hasil olunan təbii qazın ixracı üçün strateji əhəmiyyətli boru kəməri infrastrukturu hesab edilməlidir“. Hazırda Avropa özü də “Transxəzər“ vasiətsilə türkmən qazının alışı üçün fəal iş aparır. Bu isə Azərbaycan üzərindən Avropaya daha çox həcmdə qaz nəqlini mümkün hala gətirir.
Tahir TAĞIYEV
