İran və ABŞ arasında artan gərginlik, Vaşinqtonun Venesuelaya yeni sanksiyalar tətbiq etməsi neftin qiymətinə yenə ciddi təsir edən əsas faktorlardır. Belə görünür ki, qarşıdakı dövr ərzində məhz bu iki amil səbəbindən neft qiyməti yüksək həddə qalmaqda davam edəcək. Qeyd edək ki, ABŞ artıq Venesuelaya qarşı sanksiyaları genişləndirib. İranla bağlı vəziyyət də getdikcə kritikləşir.
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin icraçı direktoru Fatih Birol qeyd edilənlər fonunda vurğulayır ki, geosiyasi proseslərin enerji və neft bazarına təsiri “qara qızıl”ın qiymətinin artıq 80 dollaradək bahalaşmasına gətirib çıxarıb: “Son 6-7 ayda neft bazarında əhəmiyyətli 2 dəyişiklik baş verdi. Bunlardan birincisi neft tələbatının çox sürətlə artmağa davam etməsidir. İkincisi isə Vyana sazişi çərçivəsində Neft İxrac edən Ölkələr Təşkilatına (OPEK) üzv ölkələr və Rusiyanın neft hasilatını müəyyən səviyyədə azaltmasıdır. Buna görə də neftin qiyməti ilə bağlı onsuz da bazarda müəyyən kiçilmə var idi. Həmçinin geosiyasi proseslərin təsiri oldu. Burada 2 məsələyə diqqəti yönəltmək lazımdır. Birincisi ABŞ-ın İranla bağlı qərarları, ikincisi isə Venesueladakı proseslər. Bu 2 məqam neftin qiymətinin artmasına səbəb ola bilər. Hazırda İran dünyanın beşinci böyük neft ixracatçısıdır və çox mühüm ölkədir. İranla əlaqədar sanksiyaların bazara necə təsir edəcəyini yaxşı analiz etməliyik. Venesuela da çox vacib ölkədir. Venesuelanın neft istehsalı çox tez azaldı. Məsələn, Uqo Çaves iqtidara gəldiyi zaman Venesuelanın neft hasilatı gündəlik 3,9 milyon barrel ətrafında idi. Hazırda bu göstərici sutkalıq 1,4 milyon barrelə düşüb və daha da azala bilər. Geosiyasi proseslərin enerji və neft bazarına təsiri “qara qızıl”ın qiymətinin təxminən 80 dollaradək bahalaşmasına səbəb oldu. Artımlar davam edə bilər”.
Hazırda qiymətə ABŞ və İran arasında gərginləşən münasibətlər daha çox təsir edir. Pentaqonun rəsmi nümayəndəsi polkovnik Robert Menninq isə müharibəni belə istisna etmir. Onun sözlərinə görə, ABŞ-ın Müdafiə Nazirliyi Yaxın Şərq regionunda İranın fəaliyyətinə müqavimət göstərmək üçün bütün lazımi tədbirləri görəcəyinə vəd verib: “Biz İranın bölgədə apardığı düşmənçilik fəaliyyətinə qarşı durmaq və cavab vermək üçün bütün lazımi addımları atmaq niyyətindəyik. Biz hazırda mövcud tədbirləri gücləndirməyimizi və ya yeni addımlar atmalı olduğumuzu qiymətləndiririk”.
ABŞ dövlət katibi Mayk Pompeo isə qeyd edir ki, İran rejimi keçmişdə seçilmiş kursunu əvəz etməsə, sanksiyalar gücləndiriləcək. Pompeo İrana qarşı sanksiyaların yumşaldılması üçün İranın nüvə və raket proqramlarının dayandırılması üzrə 12 əsas şərtini açıqlayıb. O bildirib ki, Vaşinqtonun tələbləri aşağıdakılardır: 1.İran nüvə proqramının bütün əvvəlki hərbi aspektləri haqqında MAQATE-ni məlumatlandırmalıdır. 2.İran, ağır su reaktorunun bağlanması da daxil olmaqla, plutoniumun zənginləşdirilməsini dayandırmalıdır. 3. İran MAQATE-yə ölkənin bütün ərazisində yerləşən obyektlərə giriş üçün imkan yaratmalıdır. 4. İran ballistik raketlərin yayılmasını dayandırmalı və nüvə silahı üçün daşıyıcıların hazırlanması proqramına son qoymalıdır. 5. Tehran amerikalıları və ABŞ-ın müttəfiqi olan ölkələrin vətəndaşlarını azad etməlidir. 6. İran Yaxın Şərqdə “Hizbullah”, “Həmas” və “İslam Cihadı” da daxil olmaqla, terror qruplaşmalarına dəstəyi dayandırmalıdır. 7. İran İraq hökumətinin müstəqilliyinə hörmət etməli və şiə qoşununun reinteqrasiyasına icazə verməlidir. 8. İran qoşunu husilərə dəstəyini dayandrımalı və Yəməndə siyasi münaqişənin həlli üzərində işləməlidir. 9. İran komandanlığı altında olan bütün güclər Suriyanın bütün ərazisindən çıxmalıdır. 10. İran Əfqanıstanda “Taliban”a dəstəyi dayandırmalıdır. 11.İran “Əl-Qaidə”yə dəstəyi dayandırmalıdr. 12. İran İnqilabı Keşikçilər Korpusu terrorizmə dəstəyi dayandırmalıdır.
O həmçinin qeyd edib ki, Vaşinqton İranda hakimiyyət dəyişikliyinə qarşı olmazdı: “Yekunda İran xalqı onun rəhbərliyi haqqında seçim etməli olacaq. Əgər onlar tezliklə qərar qəbul edəcəklərsə, bu çox gözəl olacaq. Yox, bunu etməməyə qərar verəcəklərsə, onda biz səsləndirdiyimiz nəticələrə nail olana kimi sərt olacağıq”. İran isə şərtlərin qəbuledilməz olduğunu bildirib. İran prezidenti Həsən Ruhani bəyan edib ki, rəsmi Vaşinqtonun İrana və bütün dünyaya fəaliyyətini diqtə etmək haqqı yoxdur: “ABŞ-ın müstəqil və suveren dövlətlər adından qərarlar qəbul etməsini dünya artıq qəbul etmir. ABŞ hökuməti 15 il əvvələ, 2003-cü ildə Corc Buşun bəyanatlar verdiyi dövrə qayıdıb. Sizin bəyanatlarınızın vaxtı bitib. İran xalqı artıq sizin riyakarlığınızdan bezib və heç vaxt bunu qəbul etməyəcək”. Belə vəziyyətdə rus ekspert Aleksey Arbatov ABŞ və İran arasında savaş ehtimalının xeyli artdığını bildirib: “ ABŞ-ın İran barəsində avantürizm siyasəti Yaxın Şərqdə yeni müharibəyə gətirib çıxara bilər. Özü də ABŞ və İran arasında qarşıdurmanın yeni mərhələsi Yaxın Şərqdə yeni müharibə ilə bitə bilər. Rusiya - Çin - Avropa üçlüyünün səylərilə İran nüvə proqramı üzrə Birgə hərtərəfli İş Planını saxlamaq mümkün olmasa, İran nüvə proqramını yeniləyəcək. Bu halda, İsrail tərəfindən təcili zərbəni izləyəcəyik. Mümkündür ki, bunu ABŞ-la birlikdə etsin. Yeni müharibə baş verəcək, çünki İran onda olan vasitələrlə cavab verəcək”. Belə vəziyyətdə neftin qiyməti 100 dollarlıq həddi asanlıqla keçəcək. Çünki müharibə halında təkcə İran neftinin dünya bazarına yolu bağlanmayacaq, həmçinin İran Hörmüz boğazından dünyaya neft çıxışını əngələlyəcək və bu zaman qiymətlərin 200 dolları keçəcəyini belə proqnoz edənlər var.
Tahir TAĞIYEV
