Bu gün dünya dövlətlərinin, o cümlədən Azərbaycanın diqqətlə izlədiyi hadisələrdən biri də ABŞ və Çin arasında başlanan ticarət müharibəsinin beynəlxalq iqtisadiyyata hansı şəkildə təsir göstərə biləcəyidir. Son proseslər göstərir ki, tərəflər arasında ticarət savaşı səngimək əvəzinə gedərək şiddətlənir. Bunun isə dünya iqtisadiyyatına təsiri qaçılmaz sayılır.
Xatırladaq ki, bir müddət əvvəl ABŞ, Çin də daxil olmaqla, bir sıra xarici ölkədən gətirilən polad və alüminiumun idxal rüsumlarını artırmışdı. Yeni tariflərlə yanaşı, ABŞ-da Çin investisiyalarına da məhdudiyyətlər qoyulması gözlənir. Üstəlik, ABŞ prezidenti Donald Trampın Çinə qarşı ticarət müharibəsini dayandırması da gözlənilən deyil. Belə ki, Trampın bu xüsusda qərarlarına qarşı çıxan onun baş iqtisadi müşaviri Harri Kounun istefa verməsi ilə azad ticarət tərəfdarlarının mövqeyi də zəifləyib. Tramp son açıqlamasında bildirib ki, digər ölkələrdən geri qaldıqda ticarət müharibələri təhlükə kəsb etmir: "Biz 30, 40, 60 və hətta 100 milyard kəsirlə üzləşmişik, ticarət müharibələri bizə yox, onlara zərər verəcək". Artıq Çin də ABŞ-a qarşı cavab tədbirlərinə start verib. Belə ki, Çin hökuməti ABŞ-dan idxal edilən donuz əti və meyvə də daxil olmaqla 128 növ məhsulun idxal rüsumlarının artırılması barədə qərar qəbul edib.
Çin Dövlət Şurasının gömrük tarifləri şurasının qərarına əsasən, ABŞ-dan idxal edilən 120 növ məhsulun, o cümlədən meyvələrin gömrük rüsumu 15 faiz, donuz əti də daxil olmaqla 8 məhsulun gömrük rüsumu isə 25 faiz artırılıb. Qərar aprelin 2-dən qüvvəyə minib. Maliyyə Nazirliyinin bu barədə yaydığı məlumatda deyilir ki, qərar ABŞ-ın polad və alüminium idxalı ilə bağlı rüsumları artırmasına cavab addımıdır. Bu durumda ABŞ-ın Çindən idxal olunan geyim və elektronika mallarına da rüsumlar tətbiq edəcəyi gözlənir. Çinin növbəti cavab tədbiri ilə vəziyyətin daha da sərtləşməsi gözlənir. Belə bir vəziyyət, ekspertlərə görə, nəticədə qlobal maliyyə böhranına çevrilə bilər. Eyni zamanda ABŞ-a qarşı olan ölkələrin dollar hökmranlığına qarşı hücuma başlaması da gözlənir. Baş verənlərlə bağlı iqtisadçı ekspert Natiq Cəfərli bildirir: “ABŞ bir çox ölkələri gömrük rüsumlarının qaldırılması ilə hədələyir. Bəzi ölkələr isə artıq bununla bağlı addımlar atıb. Əsasən də hazırda ABŞ-la Çin arasında ciddi ticarət münaqişəsi yaşanır. Bunun müqabilində bir sıra ölkələr də ABŞ-a qarşı cavab addımı kimi bəzi ticarət əməliyyatlarında dollardan imtina etməklə bağlı qərar veriblər. Çin də bu yaxınlarda bəyan etdi ki, yaxın illərdə ticarət dövriyyəsini daha çox digər valyutalar, o cümlədən avro, yen, İsveçrə frankı, funt sterlinq üzərindən həyata keçirəcək. Bundan başqa, İranla ABŞ-ın münasibətləri də yenidən gərginləşib. Tehran da bu yaxınlarda bəyan etdi ki, təbii resurslarını yavaş-yavaş avro ilə satmağa başlayacaq”.
İqtisadçı bildirib ki, Trampın siyasətinə paralel olaraq dolların mövqeyi zəifləyəcək: “Ancaq dollar dünya ticarətində o qədər hegemon yer tutur ki, 3 və ya 5 faiz zəifləmə onun bazardakı mövqeyinə ciddi təsir etməyəcək. Əslində bu, ikibaşlı oyundur. Çünki dolların zəifləməsi ABŞ-a sərf edir. Dollar digər valyutalara nisbətən aşağı düşdükcə ABŞ ixracatı daha çox artırır. Məsələn, dolların iki il bundan öncəki beynəlxalq indeksi təqribən 102 faiz idi. Bu çox böyük göstəricidir. İndi isə 89 faizə düşüb. 1 avro 1 dollar 5 sent idisə, indi 1 avro 1 dollar 25 sentdir. Bu da ABŞ-ın Avropa zonasına daha çox mal və xidmət ixrac etməsinə səbəb olur. Burada maraqlı məsələ də ondan ibarətdir ki, Avropa ölkələri, o cümlədən Almaniya bu vəziyyətdən çox narahatdır və avronun çox güclənməsini istəmirlər. Çünki bu, xarici ticarətə mənfi təsir göstərir. Ona görə də Avropa Mərkəzi Bankı, əsasən də Almaniya və Fransa gələcəkdə avronun zəifləməsi yönündə müəyyən addımlar ata bilər. Obrazlı desək, ticarət müharibələri gedir, bir müddət sonra isə valyuta müharibələrinin şahidi olacağıq”.
Bütün bunların Azərbaycana təsirinə gəlincə, hesab edilir ki, dollara qarşı dünya dövlətlərinin atıdığı addımlar genişlənərsə, ölkənin ABŞ valyutasında olan ehtiyatının dəyəri azalacaq. Amma burada onu da nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan valyuta ehtyiatlarını da diversififikasiya edib. Bu mənada ABŞ və Çinin ticarət savaşanın valyuta ehtiatlarımıza təsiri o qədər də qorxulu həddə olmayacaq. Amma dolların zəifləməsi ilə manatın mövqelərinin bir qədər güclənməsi qaçılmaz sayılır. Hesab edilir ki, inzibati müdaxilə olmasa, manat dollar qarşısında bahalaşacaq və ən azı dollar-manat nisbəti 1,5 həddinə düşəcək. Yəni 1 dollar üçün 1,5 manat ödəmək lazım gələcək. Lakin qeyri-neft sektorunda ixracın artırılması fonunda belə vəziyyət ölkəmiz üçün sərfəli sayılmır. Digər tərəfdən dolların ticarət müharibəsi fonunda zəifləməsi neftin qiymətini də bahalaşdıra bilər ki, bu da Azərbaycanın valyuta gəlirlərinin artması demək olacaq.
Tahir TAĞIYEV
