Ermənistanın regionda həyata keçrilən layihələrdən kənarda qalması fonunda bu ölkənin sosial-iqtisadi müstəvidə daha böyük problemlərlə üzləşməsi özünü getdikcə daha qabarıq şəkildə büruzə verməkdədir. Yaranmış vəziyyətdən çıxış yolu tapmaq üçün İrəvanın gedişləri isə heç bir nəticə vermir. Əksinə, İrəvanın bir vaxtlar həyata keçirmək istədiyi layihələr də bir-bir sıradan çıxır və bu, Azərbaycanın gedişləri sayəsində baş tutur. Hesab edilir ki, Ermənistan işğal siyasətindən əl çəkməyənə qədər belə ağır vəziyyətdə qalmaqda davam edəcək.
Əslində, bu vəziyyət Ermənistanın özündə kifayət qədər narahatlıq doğurmaqla yanaşı, beynəlxalq müstəvidə də aydın sezilir. Baş verənlərlə bağlı Rusiyanın “Pravda” qəzeti də yazır ki, Ermənistan regionda transmilli layihələrdən kənarda qalmaqla həqiqətən çox ağır duruma düşməkdədir. Özü də qəzet bunu İrəvan üçün əsl şok adlandırır və qeyd edir ki, Ermənistan əvvəllər nəzərdə tutduğu layihələrin kağız üzərində qalmasını görməklə daha böyük çuxura düşdüyünün də fərqinə varır. Buna sübut kimi İranla nəzərdə tutulan layihələr göstərilir: “İrəvanda şokdan ayıla bilmirlər: Tehran 10 il qabaq Ermənistana dəmir yolu magistralı çəkməyə söz vermişdi, amma hələ də çəkməyib. Əvəzində “Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizi çərçivəsində Qəzvin-Rəşt-Astara dəmiryolunun çəkilişi haqda Bakı ilə anlaşıb.
İranın İrəvandakı səfiri Seyid Kazım Səccadi erməniləri qara eynəyi çıxarmağa çağırıb: onun sözlərinə görə, Tehran onlara dəmir yolu çəkməyə hazırlaşmır (amma vəd etmişdi) – ən azı, öz hesabına. Diplomat məsləhət görüb: “İran bu dəmir yolunu öz vəsaiti hesabına inşa edə bilməz. İrəvan yatırımçı təqdim edərsə, biz dəmir yolunu işə salmağa hazırıq. Birinci addımı siz atın, biz isə növbətisini atarıq”.
Az ağlabatandır ki, Ermənistan Tehranın bu təklifinə əməl edərək dəmir yolu layihəsi üçün yatırımçı tapa bilər. Layihənin qiyməti 200 milyon dollardır, amma heç bir yatırımçı risq etmək istəmir: Azərbaycanla münaqişə tənzimlənməyib, buna görə də qarşıdurmanın “qaynar” mərhələsi təzələnəcəyi halda gələcək magistral hərbi zərbələr nəticəsində dağıdıla bilər.
Bununla belə, Ermənistan özünün yatırımçı axtarması təklifi üzərində fikrə gedincə Azərbaycan təşəbbüsü ələ alıb və nəqliyyat diplomatiyası sahəsində həmləyə keçib. Bakı və Tehran danışıqların gedişində Qəzvin-Rəşt-Astara dəmir yolunun inşası vasitəsilə Azərbaycanın cənubunu İranın şimalı ilə birləşdirməyi qət edib.
Bakıda qeyd etdikləri kimi, bu layihəni “Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizi çərçivəsində gerçəkləşdirmək planlaşdırılır. 2017-ci ilin noyabrında İran, Rusiya və Azərbaycan prezidentlərinin Tehran sammitində tərəflər Baltikanı Hindistanla birləşdirməli olan “əsrin yolu”nun inşasına tezliklə başlamağı qərara alıb.
İran hətta başqa bir dəmir yolu layihəsinin – Bakı-Tiflis-Qars yolunun inşası üzrə iştirakçı olmağa hazır olduğunu bəyan edib. Daha doğrusu, o artıq istismara verilib və İranın nəqliyyat naziri Abbas Əhməd Axundi məlumat verib ki, Tehran bu magistralın Bakıda “Cənubi Azərbaycanın paytaxtı” hesab edilən Təbriz şəhərinə qədər şaxəsini inşa etməyə hazırdır”. Bütün bunlar Ermənistanda ciddi narahatlıq doğurur. Digər tərəfdən “Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizinə yeni dövlətlərin qatılmaq niyyəti İrəvanı çox qorxudur. Çünki bununla Ermənistanın kənarda qaldığı layihənin dünya miqyasında böyük əhəmiyyət daşıdığı üzə çıxır.
Bu günlərdə isə İrəvanı narahat edən daha bir hadisə baş verib. Məlum olub ki, “Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizinin mühüm dayaq məntəqəsi olan İranın Çabahar limanı Hindistanın idarəçiliyinə veriləcək. Bununla bağlı razılıq İran prezidenti Həsən Ruhaninin Hindistana rəsmi səfəri çərçivəsində əldə olunub. Xatırladaq ki, bu liman “Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizinin formalaşmasında əhəmiyyətli rola malikdir. Hindistan Çabahar limanı vasitəsilə Əfqanıstan, Orta Asiya və Şərqi Avropa ölkələri ilə ixrac-idxal əməliyyatlarını həyata keçirmək niyyətindədir. Yüklər Hindistanın Mumbai limanından gəmilərlə İranın Çabahar limanına gətiriləcək, buradan isə Qəzvin-Rəşt-Astara (İran)-Astara (Azərbaycan) dəmir yolu ilə Rusiya və Avropa ölkələrinə çatdırılacaq. Əks istiqamətdə daşınma da Hindistan üçün olduqca sərfəlidir. Hindistanın “Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizinə maraq göstərməsi isə, İranla yanaşı, Azərbaycanın da iqtisadi maraqlarına uyğundur. Çünki bu vəziyyət Azərbaycan üzərindən daha çox həcmdə yüklərin daşınması deməkdir. Belə vəziyyət Azərbaycanın iqtisadi müstəvidə daha qüdrətli ölkə olması deməkdir və elə erməniləri də qorxudan əsas məqamlardan biri məhz budur.
Tahir TAĞIYEV
