Cənub Qaz Dəhlizi Məşvərət Şurası çərçivəsində nazirlərin Bakıda keçirilən dördüncü iclasından sonra gündəmə gələn məsələlərdən biri də "Transxəzər" boru kəmərinin çəkilməsi oldu. Belə görünür ki, Qərb bu kəmərin çəkilməsini mümkün qədər tez bir müddətdə həyata keçirmək niyyətindədir.
Xatırladaq ki, Avropa Komissiyasının Enerji Birliyi üzrə vitse-prezidenti Maroş Şefçoviç də Bakı görüşündə Türkmənistan qaz ehtiyatlarının "Cənub Qaz Dəhlizi" vasitəsilə nəql imkanlarının müzakirə edildiyini bildirib: “Biz Türkmənistan hökumətinin nümayəndələri ilə dövri olaraq görüşlər keçirir və təmaslar saxlayırıq. Bir neçə il öncə "Transxəzər" boru kəmərinin çəkilməsi ilə əlaqədar Türkmənistan tərəfi ilə danışıqların aparılması üçün Avropa İttifaqı və Avropa Komissiyası bizim nümayəndələrə mandat həvalə edib”. O qeyd edib ki, bu gün türkmən qazının Avropa bazarına çatdırılmasında danışıqlara maraq var: "Şadıq ki, Azərbaycan tərəfi bu danışıqların davam etdirilməsinə bizə dəstək verir. Araşdırıcı danışıqların aparılması və davam etdirilməsi ilə bağlı Türkmənistan prezidentinin müşaviri Yaxşıgəldi Kakayev ilə də müzakirə aparılıb və razılığa gəlinib". Baş verənlərə dittəq yetirən Rusiyanın "rosbalt.ru" portalı yazır ki, Qərb sevinc içindədir: "Avropa İtifaqı Azərbaycandan tezliklə “mavi yanacaq” alacaq – Rusiyanınkının yerinə.
Azərbaycan təbii qazının Avropaya ixracatı üzrə TANAP layihəsinin gerçəkləşdirilməsi praktik olaraq bitib. Prezident İlham Əliyev bu haqda “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsi Məşvərət Şurasının Bakıda baş tutan toplantısında bildirib. Bu foruma çox adam gəlib – 14 ölkə, yeddi beynəlxalq maliyyə-kredit qurumu, böyük neft-qaz şirkətləri, Aİ, ABŞ, Dövlət Departamentindən və sair. Toplantıya Türkmənistandan da gəliblər – əvvəllər belə şey olmamışdı.
Qeyd edək ki, toplaşanlar “Cənub Qaz Dəhlizi”nin imkanlarının genişləndirilməsini müzakirə edib və hər şeydən görünür ki, avropalılar və amerikalılar diləgəlməz dərəcədə şaddırlar ki, Azərbaycan Rusiyanın “siyasi qaz” tədarükünə tezliklə rəqabət təşkil edəcək. Xatırladaq ki, Azərbaycan qazı artıq “Cənub Qaz Dəhlizi” üzrə Gürcüstan ərazisindənYunanıstan, Albaniya və İtaliyanı əhatə edən TAP qaz kəmərinin ehtiyacları üçün genişlənən Cənubi Qafqaz Boru Kəməri (CQBK) vasitəsilə Türkiyəyə daxil olur. Azərbaycan qazının TANAP üzrə altı milyard kubmetr həcmində ilk tədarükləri, gözlənildiyi kimi, artıq bu il başlanacaq, TAP isə sırf Avropanın ehtiyacları üçün 2020-nin başlanğıcında işə düşəcək. Onunla tədarük həcmi ildə 10 milyard kubmetr qaz təşkil edəcək. ABŞ Dövlət Departamenti beynəlxalq energetika məsələləri üzrə özəl elçi və əlaqələndiricisi vəzifələrini icra edən Syu Saarnio Bakıda bildirib ki, Birləşmiş Ştatlar “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsinin gerçəkləşdirilmə tərəqqisindən məmnundur və enerji təhlükəsizliyinin təminatında Avropanın səylərini həmişə dəstəkləyib. O hesab edir ki, enerji təchizatı qaynaqlarının şaxələndirilməsi “güclü Avropanın varlığı üçün həlledici önəmə” malikdir. Yüksəkçinli xanım qeyd edib ki, məhz bu cür Avropa mövcud çağırışlarla mübarizədə ABŞ üçün yaxşı tərəfdaşdır. Saarnio əmindir ki, TANAP və TAP layihələrinin gerçəkləşdirilməsi Avropa güvənliyini gücləndirəcək.
Maroş Şefçoviç isə ümumiyyətlə hesab edir ki, Avropa Azərbaycan qazının sayəsində həmişəkindən daha güclü olacaq. Amma bu zaman təki Rusiyanın Aİ-dəki energetik mövqeləri zəifləsin deyə “strateji layihə”nin gerçəkləşməsi uğrunda bu cür can yandıran amerikalıları dilxor etməli olub: Şefçoviç bildirib ki, Avropa İtifaqı İranın “Cənub Qaz Dəhlizi”nə qoşulmaq imkanlarını müzakirə etməyə hazırdır. Hətta o deyib ki, aşkarlandığı kimi, “biz bu məsələni İran təmçsilçilərilə bir neçə dəfə müzakirə etmişik”.
İran qazına maraq təbiidir: birincisi, Avropa şirkətləri İran hətta sanksiyalarla zəiflədilərkən də onun yataqlarına əsəbi reaksiya verirdi. İkincisi, qaz tədarükünün tam şaxələndirilməsi üçün bircə Azərbaycan yanacağı kifayət deyil və Aİ buna görə də, İran marşrutundan savayı, artıq Türkmənistanın da “Cənub Qaz Dəhlizi”nə qoşulması imkanını nəzərdən keçirir. Ola bilsin, problem Xəzər dənizinin dibi ilə boru kəmərinin inşasına dirənir – Rusiya və İran “ekoloji təhlükə” üzündən buna qarşı çıxış edir. Lakin Xəzər dövlətləri keçən ilin sonunda onun statusu haqda ilkin razılığa gəlib və Rusiya XİN-in məlumatına görə, uyğun konvensiya layihəsi “əməldə hazırdır”. Onu bu ilin axırına qədər Astanada təsdiqləmək planlaşdırılır. Ayrıntılar hələlik elan olunmur, amma artıq məlumdur ki, su hövzəsi sektor prinsipi üzrə bölünəcək. Türkmənistanı Azərbaycanla birləşdirən “Transxəzər“ sualtı boru kəmərinin inşası bu layihənin gerçəkləşməsinə yardım olacaqmı, yoxsa yenidən “nifaq mövzusu”na çevriləcək – indi tam aydın deyil.
Rusiya qazından kənarda qalan Bolqarıstan yaranmış durumdan çıxış yolları arayır. Bu ölkənin energetika naziri Temenujka Petkova Bakı toplantısına qatılıb və məlum olub ki, Bolqarıstan və Azərbaycan Xəzər və Qara dəniz arasında coğrafi körpü, qazın Xəzər bölgəsindən cənub-şərqi və Mərkəzi Avropaya tədarükü üçün təbii marşrutdur. Eləcə də Azərbaycan qazının Bolqarıstan üzərindən cənub-şərqi Avropanın başqa bazarlarına tranziti üçün əlavə marşrutların inşası imkanları araşdırılır. Çernoqoriya da hazırda Azərbaycan qazına ümid bağlayıb – IAP boru kəmərinin TAP-a qoşularaq Xorvatiyanın “qapadığı” bir neçə ölkəyə çıxması ilə. Lakin hər necə olsa, Azərbaycan qazı hamıya bəs etmir. Bütün bunlar Rusiya ilə müqayisədə Avropaya təbii qaz həcminin tədarükündə Azərbaycanın rolunu kiçiltmir. Əlbəttə, saziş Bakı üçün əlverişlidir, Aİ üçün dənizdə damla deyil, amma Rusiyadan “yaxa qurtarmaq” probleminin həlli də deyil.
NAHİD
