Bu gün ABŞ-la, bir çox Qərb dövlətləri ilə münasibətləri gərgin olan Rusiya və Türkiyənin maraq dairəsində olan məsələlərdən biri də qarşılıqlı ticarətdə milli valyutalardan istifadə olunmasıdır. Belə görünür ki, ABŞ-ın atdığı son addımlar nəticəsində tərəflər bu prosesi daha dinamik hala gətirəcək. Çünki Yaxın Şərqdə geosiyasi proseslər üzündən ABŞ-Türkiyə münasibətləri az qala müharibə həddinə gəlib çatıb.
Rusiyada da böyük əksəriyyət ABŞ-ın yeni sanksiyalarını müharibə elanı kimi qiymətləndirir. Bu durumda tərəflərin maraq dairəsində yer alan əsas məqamlardan biri ABŞ-ın onlara iqtisadi təsir imkanlarının azaldılmasıdır ki, bunun da başlıca yollarından biri dollardan istifadənin mümkün qədər məhdudlaşdırılmasıdır.
Artıq qeyd olunan xüsusda ilkin addımlar atılır. Belə ki, Moskva Birjası türk lirəsi ilə əməliyyatlara başlayıb və ilk gün 1,5 milyon rubl həcmində əqd həyata keçirilib. Moskva Birjasının Pul və "Forex" bazarları Departamentinin müdiri İqor Mariç hesab edir ki, "Forex" bazarı istiqamətində maliyyə alətlərinin inkişaf etdirilməsi Rusiya ilə Türkiyə arasında ticarət fəaliyyəti həyata keçirən iş adamları üçün yeni imkanlar yaradıb: "Rusiya ilə Türkiyə arasında xarici ticarət dövriyyəsinin həcmi 2017-ci ildə 40% artaraq 20 milyard dollara çatıb. Valyuta bazarında rubl və lirənin qarşılıqlı olaraq alqı-satqısının inkişaf etdirilməsi onların rolunun artmasına səbəb olacaq".
Xatırladaq ki, daha əvvəl Türkiyə Rusiyadan aldığı raketdən müdafiə sistemlərinin ilkin avansını da məhz milli valyutada ödəmişdi. Belə ki, Türkiyə “S-400" Hava Hücumundan Müdafiə sisteminin alışı üçün rublla avans ödənişin həyata keçirmişdi. İndi isə, görünür, tərəflər milli valyutada alış-verişin həcmini daha da genişləndirəcək. Ümumiyyətlə, qeyd olunan xüsusda Türkiyə və Rusiya kifayət qədər ambisiyalı siyasi və iqtisadi planlar cızır. Ekspertlər qeyd edir ki, Birləşmiş Ştatların yaxşı iqtisadi vəziyyəti bütün dünyanın dollardan istifadə etmək məcburiyyətində olması ilə izah olunur. İndi ABŞ dolları dünya ehtiyat valyutası kimi öz mövqeyini itirərsə, bunun Amerika iqtisadiyyatı üçün nəticələri çox ağır olacaq. Amma digər ölkələrin iqtisadiyyatına yaranan dollar təhlükəsi aradan qalxacaq. Bu mənada Türkiyə və Rusiya, eləcə də Çin prosesdə maraqlıdır. Hesab olunur ki, Rusiya və Çin, eləcə də Türkiyə ticarəti milli valyatada aparmaq istiqamətində addım ata bilsə, bu, sonradan bütün regioana təsir edəcək. Hətta prosesə Azərbaycanın da qoşulması gözləniləndir. Qeyd olunanlar fonunda Azərbaycan çox maraqlı situasiyada yer alır, çünki dollara qarşı fəal siasət yürüdən Rusiya və Türkiyə Bakının strateji tərəfdaşıdır. Digər tərəfdən, həm Rusiya, həm də Türkiyə Azərbaycana da ticarəti milli valyatalarda aparmaq təklifi ilə çıxış edib. Hətta ötən ilin sonunda Bakıda səfərdə olarkən Türkiyənin iqtisadiyyat naziri Nihat Zeybekçi prosesin mümkün qədər tez həyata keçrilməsinə dair çağrış da etmişdi: “Azərbaycanla Türkiyə idxal-ixrac əməliyyatları zamanı hesablaşmalarda milli valyutadan istifadə etdiyi zaman özünü xarici şoklardan sığortalamış olacaq. Lakin biz ticarətimizi milli valyutada etmirik. Niyə biz idxal-ixrac əməliyyatlarımızı manat və lirədə etmirik? Niyə biz əməliyyatlarımızı başqa valyutalarda edirik və özümüzü neqativ təsirlərdən qorumuruq? Ümid edirəm ki, bunu aradan qaldırmağı bacaracağıq”. Rusiya tərəfi də ticarəti milli valyutada aparmağı məqbul sayır.
Göründüyü kimi, Türkiyə Azərbaycanla ticarətdə milli valyutadan istifadədə maraqlıdır. Qeyd edək ki, artıq İran da belə təkliflə çıxış edib. Hələlik az həcmdə ticarətin milli valyutada həyata keçirilməsi ölkələr üçün mümkün sayılır. Sonradan bu həcm genişlənə bilər. Ekspertlərin rəyinə görə, bir valyuta asanlıqla istənilən valyutaya dəyişdirilirsə, həmin valyutadan xarici ticarətdə istifadə etmək olar. Onu da xatırladaq ki, bu gün dünyada mərkəzi banklar arasında öz milli valyutalarının mübadilə təcrübəsi geniş inkişaf edir. Bu mənada mərkəzi bankların fəaliyyəti şirkətlərə və banklara dünyada formalaşan bu və ya digər reallıqlarda yaranmış vəziyyətə uyğunlaşmağa imkan verir. Eləcə də belə vəziyyət ticarətdə məhz milli valyutalardan istifadəni asanlaşdırır. Bütün bunlar o deməkdir ki, prosesə mərkəzi bankların qoşulması ilə milli valyutalardan xarici ticarətdə istifadə xeyli asanlaşacaq. Elə hadisələrin də məhz bu istiqamətdə inkiaşfı özünü qabarıq şəkildə büruzə verir.
Tahir TAĞIYEV
