Məlumdur ki, bu gün Avropa alternativ mənbələrdən təbii qaz alışını özü üçün prioritet elan edib. Hazırda belə alternativ mənbə qismində çıxış edən yeganə tərəf isə Azərbaycandır. Görülən işlər nəticəsində tezliklə Azərbaycan qazı Türkiyəyə, gələn ilin sonunda isə buradan Avropaya nəql olunacaq. Proseslərin kifayət qədər sürətli inkişaf etməsində Avropa özü də maraqlı tərəf kimi çıxış edir.
Belə bir vaxtda diqqət çəkən məqamlardan biri qonşu Rusiyanın Avropanın enerji bazarlarında mövqeyini itirməməsi üçün atdığı addımlardır. Türkiyə ilə münasibətlərini normallaşdırdıqdan sonra Rusiya “Türk axını” qaz boru kəmərinin çəkilişini mümkün qədər tez həyata keçirməyə, bununla daha bir mənbədən qazını Avropaya çıxarmağa çalışır. Bu arada yayılan məlumata əsasən, Rusiyanın enerji nəhəngi “Qazprom” şirkəti cari ildə “Türk axını” kəməri layihəsinə 3,2 milyard dollar vəsait sərf edəcək. Bildirilir ki, bu il “Qazprom”un “Türk axını” layihəsinə sərf edəcəyi vəsait 2017-ci illə müqayisədə 89,6 faiz artaraq 182,4 milyard rubl (təxminən 3,2 milyard dollar) olacaq. Şirkət ötən il layihəyə 92,8 milyard rubl xərcləmişdi. Bundan başqa o da məlumdur ki, “Türk axını” üzrə Türkiyədə təbii qazın qəbulu üçün terminalın inşasına başlanıb. Bildirilir ki, layihə üzrə tikinti işləri üç sahə üzrə - Rusiyada və Türkiyədə quruda, eləcə də Qara dənizdə davam etdirilir. Terminal İstanbulun təxminən 100 kilometr qərbində yerləşən Kıyıköy bölgəsində tikilir. Qara dənizin Rusiya sularında Anapa şəhəri yaxınlığında isə quru obyektlərinin tikintisi son mərhələdədir. Obyektlərin tikintisinin bu il başa çatması gözlənir.
Qeyd edək ki, “Türk axını” qaz boru kəməri mayda Türkiyə sahillərinə çatacaq. Layihə üzrə qoşa xəttin ümumilikdə 700 kilometrdən çoxunun inşası tamamlanıb və boru kəməri 1860 kilometr uzunluğunda olacaq. 2019-cu ilin sonunda ilk Rusiya təbii qazının Türkiyəyə çatdırılması planlaşdırılır. İki xətdən ibarət olan və hər biri 15,75 milyard kubmetr təbii qaz daşıyacaq kəmərin dəniz hissəsinin tikintisini “Qazprom” şirkətinin 100 faizlik törəməsi olan “South Stream Transport B.V.” həyata keçirir. “Türk axını” boru kəməri ilə Rusiya təbii qazının Türkiyəyə və Avropaya nəqli planlaşdırılır. Layihə Qara dəniz üzərindən Türkiyənin Avropa hissəsinədək və daha sonra Yunanıstan sərhədinədək qaz boru kəmərinin tikintisini nəzərdə tutur. Kəmərin dəniz hissəsinin uzunluğu 910 kilometrə yaxın, quru hissəsi isə Türkiyə ərazisi üzrə 180 kilometrdir. Boru kəmərinin birinci xətti Türkiyə bazarı, ikincisi Cənubi və Cənub-Şərqi Avropa ölkələri üçün nəzərdə tutulur. Layihənin ümumi dəyəri 11,4 milyard avro həcmində qiymətləndirilir.
Beləliklə, qeyd edilənlərdən göründüyü kimi, Rusiya “Türk axını” kəmərinin çəkilişini böyük sürətlə həyata keçirir. Amma ekspertlər bildirir ki, istənilən halda, Moskvanın bütün cəhdlərinə baxmayaraq, Azərbaycan qazı Avropaya daha tez çatacaq. Digər tərəfdən nəzərə almaq lazımdır ki, Avropa özü məhz Azərbaycan qazının alışında maraqlıdır.
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Rusiyanın atdığı addımlara baxmayaraq, hələ 2019-cu ilin sonunda ilk Rusiya təbii qazının Türkiyəyə çatdırılması planlaşdırılır. Azərbaycan qazı isə bu ilin ortalarında Türkiyə bazarlarına, gələn ilin sonunda Avropa bazarlarına çatacaq. Rusiya qazının “Türk axını” kəməri ilə Avropaya çatması isə ən tezi 2021-ci ildə baş verəcək. Digər tərəfdən nəzərə alaq ki, ölkəmizdə “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsi çərçivəsində “Şahdəniz” qaz-kondensat yatağının istismarının ikinci mərhələsinin işlənməsi üzrə görüləcək işlərin 98,8 faizi, Cənubi Qafqaz Boru Kəmərinin Genişləndirilməsi (CQBKG) üzrə ilk qazın ötürülməsinə dair işlərin isə 100 faizi yerinə yetirilib. “Bundan başqa, TANAP boru kəmərinin inşası üzrə işlərin 89,6 faizi, TAP kəmərinin tikintisinə dair işlərin isə 62,6 faizi icra edilib. Bunlardan başqa, Azərbaycan “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsi üzrə maliyyə öhdəliklərinin 75 faizini icra edib. Belə ki, “Cənub Qaz Dəhlizi” layihələrində “Cənub Qaz Dəhlizi” QSC-nin mülkiyyətində olan iştirak paylarının maliyyələşdirilməsinə 2014-2020-ci illər üzrə tələb olunan 11,5 milyard ABŞ dolları həcmində vəsaitdən bu ilin əvvəlinədək 8,6 milyard dollarlıq hissəsi, yəni 75 faizi investisiya edilib. Xatırladaq ki, “Cənub Qaz Dəhlizi” QSC Azərbaycan prezidentinin “Şahdəniz” qaz-kondensat yatağının istismarının ikinci mərhələsi və “Cənub Qaz Dəhlizi”nin yaradılmasına dair digər layihələrlə bağlı bəzi tədbirlər haqqında” 2014-cü il tarixli 25 fevral sərəncami əsasında yaradılıb və səhmlərinin 51 faizi dövlət mülkiyyəti olmaqla İqtisadiyyat Nazirliyinə, 49 faizi isə SOCAR-a məxsus olan qapalı səhmdar cəmiyyətidir.
Qeyd edək ki, Avropa İttifaqı üçün prioritet enerji layihələrindən biri olan “Cənub Qaz Dəhlizi”nin seqmentlərini “Şahdəniz-2”, Cənubi Qafqaz Boru Kəmərinin Genişləndirilməsi, TANAP və TAP layihələri təşkil edir. Bu boru xətti Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundakı “Şahdəniz-2” yatağından hasil olunacaq qazı Türkiyəyə və bu ölkədən də Avropaya çatdıracaq. Uzunluğu 3 min 500 kilometr olan “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə ilkin mərhələdə Türkiyəyə 6 milyard kubmetr, Avropaya 10 milyard kubmetr qaz nəqli nəzərdə tutulur. Bütün bunlar Azərbaycan təbii qazının Türkiyəyə, Avropaya Rusiya mavi yanacağından daha tez çatacağını göstərir. Eyni zamanda Azərbaycan üzərindən digər ölkələrin də qazını Avropaya çatdırmaq niyyəti ölkəmizin Qərb üçün əhəmiyyətini daha da artırır.
Tahir TAĞIYEV
