Qərb ölkələrinin Rusiya ilə artan gərginliyi fonunda şimal qonşumuzun enerji sektorunun sıradan çıxarılması getdikcə daha çox diqqət mərkəzinə gəlir. Belə görünür ki, ABŞ başda olmaqla, Qərb dövlətləri Rusiyanın Avropada enerji hegemonluğuna son qoymaq niyyətindədir. Bunun üçün ilk növbədə "Şimal axını-2” layihəsinin sıradan çıxarılması ön plandadır.
Düzdür, Rusiyanın hər vəchlə "Şimal axını-2”ni reallaşdırmaq cəhdi səngimək bilmir. Amma layihəni reallaşdırmaq istiqamətində getdikcə təklənən "Qazprom” hər tərəfdən təzyiqlərlə üzləşir. Məhz belə bir vaxtda Danimarka parlamenti “Şimal axını-2” qaz borusunun inşasına qarşı yönəlmiş qanun qəbul edib. Məlumata görə, qanunda nəzərdə tutulmuş müddəalar hökumətə ölkə ərazisindən qaz borularının çəkilişinə qadağa qoymağa imkan verəcək. Qanuna əsasən, boru kəmərlərinin Danimarka sərhədindən keçməsinə icazə verilməzdən əvvəl kəmərin milli təhlükəsizlik, xarici siyasət və müdafiə siyasətinə uyğunluğu da nəzərə alınmalıdır. Rusiya artıq məsələyə sərt reaksiya verib və bundan ən çox zərər görənin elə Danimarkanın özü olacağını bildirib. Moskvada hesab olunur ki, bu qərarı Danimarka ABŞ-ın təzyiqi altında qəbul edib.
Xatırladaq ki, həqiqətən də ABŞ “Şimal axını-2” layihəsinin Danimarka sərhədindən keçməsinin əleyhinədir. ABŞ bu layihəni həyata keçirmək əvəzinə, "Transadriatik” (TAP) və Türkiyədən keçən "Transanadolu” (TANAP) kəmərlərindən ibarət olan "Cənub Qaz Dəhlizi”nin icrasının sürətləndirilməsini daha məntiqli hesab etdiyini bəyan edib. Bu mövqeni bir daha diqqətə çatdıran ABŞ dövlət katibi köməkçisinin müavini Con Makkarrik Rusiyadan Türkiyəyə uzanacaq ikitərəfli qaz boru kəməri layihəsi olan “Türk axını” və Rusiyadan Almaniyaya gedəcək “Şimal axını 2” qaz kəmərinə qarşı olduqlarını bəyan edib. O, “Şimal axını-2” qaz kəməri ilə bağlı “Qazprom” şirkəti ilə avropalı alıcılar arasında razılığa gəlinərsə, avropalı şirkətlərin Amerikanın sanksiyalarına məruz qala biləcəyini bildirib. ABŞ dövlət katibi Reks Tillerson isə Vudro Vilson adına Elmi Tədqiqat Mərkəzində çıxışı zamanı Rusiyanın neft və qazdan Avropaya təhdid kimi istifadə etdiyini qeyd edib. O, buna görə də ABŞ-ın Şərqi Avropada infrastruktur layihələrini dəstəkləyəcəyini və Avropaya qaz tədarükünü artıracağını deyib. Moskva isə ABŞ-ın bu gedişlərinə qarşı artıq alternativ variantlar üzərində düşünür. Amma belə görünür ki. alternativ variantların həyata keçirilməsi asan olmayacaq. Bu durumda Rusiyanın Avropa qaz bazarından sıxışdırılıb tamamilə çıxarılması, ekspertlərin fikrincə, artıq zamana bağlı məsələdir. Çünki Avropanın ümumi qaz istehlakı ildə təqribən 500 milyard kubmetrdir. 500 milyard kubmetrin 30 faizə yaxın hissəsini Rusiya tədarük edir. Amma yeni mənbələrdən, o cümlədən Azərbaycandan qaz almaqla Avropa Moskadan olan enerji asılılığını əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağı düşünür. Bundan başqa, son zamanlar Amerikanın dünyada ən çox qaz istehsal edən ölkə durumuna gəlməsi onu deməyə əsas verir ki, tankerlər vasitəsilə yaxın illərdə Avropa qitəsinə Amerikadan kifayət qədər böyük həcmdə qaz tədarükü gözlənir. Artıq pilot layihələr həyata keçirilib. Polşaya, Latviyaya və İspaniyaya ilk tankerlər gəlib. Hələlik qazın həcmi azdır, amma Amerikanın açıqladığı hədəflərə görə, yaxın 5 ildə təqribən 80 milyard kubmetr qazın Avropaya çatdırılması nəzərdə tutulur. Bu da kifayət qədər böyük rəqəmdir. 80 milyard kubmetr qazın Avropaya çatdırılması Avropada əlavə qaz imkanlarının yaranacağı deməkdir. Amma burada mühüm məqamlardan biri də odur ki, tankerlər vasitəsilə Avropaya qaz daşınması baha başa gəlir. Elə bu səbəbdən Avropa üçün ən məqbul variant, Azərbaycan da daxil olmaqla, digər mənbələrdən qaz alışını həyata keçirməkdir. Üstəlik İran, Türkmənistan qazı da Azərbaycan üzərindən Avropaya nəql oluna bilər və bu, qazın Qərb ölkələrinə daha sərfəli qiymətlə başa gəlməsi anlamına gəlir. Elə iqtisadçı-ekspert Natiq Cəfərli də Azərbaycan üçün Avropada yeni imkanların yarandığını vurğulayır. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanla bərabər İran qazı da rus qazı üçün alternativ ola bilər: “Türkmənistan və Orta Asiya qazının Avropaya çatdırılması ilə bağlı 1994-cü ildən bu yana danışıqlar aparılır. Lakin Xəzərin statusu müəyyənləşmədiyinə və Rusiya ilə İranın ciddi maneələri olduğuna görə, “Transxəzər“ qaz kəməri hələ də inşa olunmayıb. Halbuki, ən yaxın nöqtələrdən Xəzərin dibi ilə təqribən 100 kilometrə yaxın bir boru xətti çəkməklə Türkmənistan qazının Azərbaycan üzərindən Avropaya çatdırılması mümkündür. Lakin Rusiya buna imkan vermir və İran da bunun əleyhinədir”. Belə bir vaxtda bəlli olub ki, Türkmənistan enerji resurslarını beynəlxalq bazarlara Xəzər regionu ilə tədarük üçün özünün “Şərq-Qərb” qaz kəmərindən istifadəyə hazırdır. Bildirilir ki, 2015-ci ilin dekabrından istifadəyə verilən “Şərq-Qərb” qaz kəməri enerji sahəsində çoxtərəfli qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığın daha da genişləndirilməsi üçün böyük perspektivlər açıb. O da qeyd olunur ki, ehtiyac yarandıqda bu kəmər Türkmənistan enerji resurslarının Xəzər regionu vasitəsilə beynəlxalq bazarlara tədarük edilməsində istifadə edilə bilər. Bunun üçün “Transxəzər” kəmərinin çəkilişi də tam mümkün sayılır. Xatırladaq ki, türkmən qazının Avropaya tədarükü ilə bağlı danışıqlar 2011-ci ildən aparılır. “Transxəzər” layihəsinin də daxil olduğu “Cənub Qaz Dəhlizi“ Avropa Ittifaqı üçün prioritet olaraq qalır. Elə Avropa Ittifaqı da “Transxəzər”in çəkilişi üçün bütün imkanlarını səfərbər etəmyə hazır olduğunu bildirir. Bu isə Azərbaycan üzərindən Avropaya daha çox qaz nəqlinə imkan verir.
Nahid SALAYEV
