Rusiya və Avropa arasında enerji sahəsində çəkişmələr yeni vüsət almağa başlayıb. Belə görünür ki, Avropa Rusiyadan enerji asılılığına son qoymaq siyasətini davam etdirmək, perspektivdə isə şimal qonşumuzdan daha az həcmdə mavi yanacaq idxal etmək niyyətindədir. Bunun üçün ilk növbədə Rusiyanın “Qazprom” şirkətinin “Şimal Axını-2” qaz kəməri layihəsinin əngəllənməsi Avropa üçün artıq ön planda gəlir.
Avropa İttifaqı (Aİ) Şurasının prezidenti Donald Tusk artıq Aİ ölkələrini “Şimal Axını-2” qaz kəməri layihəsinin qarşısını almaq üçün tezliklə qanunlar hazırlamağa çağırıb. O təklif edir ki, Aİ ölkələri Avropa Komissiyasının bir neçə gün əvvəl qaz təlimatına dəyişikliklə bağlı təklif etdiyi layihəyə diqqət yetirsinlər. Burada Avropa Komissiyası 3-cü enerji paketinin qaydalarının Avropa İttifaqına üçüncü ölkələrdən gələn bütün boru kəmərlərinə, yəni “Şimal axını-2” layihəsinə də aid olunmasını təklif edir. Avropa İttifaqının 3-cü enerji paketində o da nəzərdə tutulur ki, qaz ixracatçısı Avropa İttifaqı ərazisində magistral boru kəmərinə sahib ola bilməz. Bundan əlavə, həmin paket qaz boru kəmərlərinin sahiblərindən digər şirkətlərə qazın nəql olunması vasitələrindən istifadə imkanı vermələrini tələb edir. Bütün bunlar isə “Şimal axını-2” üçün ciddi əngəl sayılır. Qeyd edək ki, 2018-ci ildə Baltik dənizinin dibi ilə çəkilməsi nəzərdə tutulan “Şimal axını-2” qaz boru kəməri bundan əvvəl çəkilmiş “Şimal axını-1” ilə yanaşı keçməli və 2019-cu ildə istismara verilməlidir. Amma Avropa Komissiyasında bu qaz boru kəmərinin, hazırda planlaşdırıldığı kimi, 2019-cu ildə işə salınacağına inanmırlar. Əvəzində isə bütün diqqət Azərbaycana yönəlib.
Artıq Avropa Komissiyası “Cənub Qaz Dəhlizi”nin tərkib hissəsi olan layihələri yenidən Avropa İttifaqının ümumi maraq layihələri siyahısına (PCI) daxil edib. Həmin layihələr Azərbaycan təbii qazını Gürcüstan-Türkiyə sərhədinə qədər daşıyacaq Cənub Qafqaz Boru Kəmərinin Genişləndirilməsi (CQBKG), qardaş ölkədən keçərək Yunanıstanadək uzanacaq “Transanadolu“ (TANAP) və Yunanıstan, Albaniya, Adriatik dənizindən keçməklə İtaliya sahillərinə çıxacaq “Transadriatik” (TAP) boru kəməridir. Avropa İttifaqının PCI əsas enerji infrastrukturu layihələri siyahısına ümumilikdə 173 layihə daxil edilib. Onlardan 110-u elektrik enerjisi və ağıllı şəbəkə, 53-ü təbii qaz, 6-sı neft, 4-ü “CO2” emissiyası az olan şəbəkə layihələridir.
Avropada hesab edilir ki, Azərbaycandan aılanacaq qaz alternativ mənbə baxımından çox vacibdir. Elə Prezident İlham Əliyev də “Şərq Tərəfdaşlığı“ sammitinin plenar sessiyasındakı çıxışında bildirib ki, Azərbaycanın qaz ehtiyatları qarşıdakı onilliklərdə Avropaya təbii qaz nəql etmək üçün yetərli olacaq: “Enerji siyasəti bizim Avropa təsisatları ilə yaxından əməkdaşlıq etdiyimiz məsələlər arasındadır. Genişmiqyaslı enerji layihəsi olan “Cənub Qaz Dəhlizi” uğurla inkişaf edir. Bu layihənin dəyəri 40 milyard ABŞ dollarından artıqdır və bizə əlavə həcmdə təbii qaz hasil etməyə və bunu Azərbaycandan Avropa bazarlarına nəql etməyə imkan verəcək. 3500 kilometrlik qaz xətti yeni marşrut olacaq və Avropa bazarlarına yeni mənbədən qaz nəql edəcək. Bu, enerji təhlükəsizliyi siyasəti ilə bərabər, enerji şaxələndirilməsi siyasətidir, çünki Azərbaycanın qaz yataqlarından hasil ediləcək qaz Avropanın yeganə yeni təbii qaz mənbəyi olacaq və sözsüz ki, Avropa qitəsinin enerji xəritəsini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirəcək”. Dövlət başçısı qeyd edib ki, Azərbaycanın təsdiq olunmuş qaz ehtiyatları 2,6 trilyon kubmetrə bərabərdir və bu, qarşıdakı onilliklərdə Avropaya təbii qaz nəql etmək üçün yetərli olacaq: “Azərbaycan “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsinin həyata keçirilməsi təşəbbüsünü irəli sürdü və biz layihəyə verdiyi davamlı dəstəyə görə Avropa Komissiyasına minnətdarıq. Bu dəstək və layihənin Avropa maliyyə institutları tərəfindən maliyyələşdirilməsi onun uğurla həyata keçirilməsi üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir“.
Azərbaycanın energetika naziri Pərviz Şahbazov Boliviyanın Santa Cruz şəhərində keçirilən Qaz İxrac edən Ölkələr Forumuna üzv ölkələrin dövlət və hökumət başçılarının Zirvə Toplantısında iştirakı zamanı bildirib ki, transmilli enerji layihələrindən olan “Cənub Qaz Dəhlizi”nin reallaşdırılması ilə Azərbaycan qazı yeni mənbə kimi Avropa bazarına daxil olaraq, qitənin enerji təhlükəsizliyinin təminatında mühüm rol oynayacaq.
Bütün bunlar “Cənub Qaz Dəhlizi”nin Avropa üçün hansı böyük əhəmiyyətə malik olduğunu açıq şəkildə meydana qoyur. Qeyd edək ki, Avropa İttifaqı üçün prioritet enerji layihələrindən biri olan “Cənub Qaz Dəhlizi”nin seqmentlərini “Şahdəniz-2”, Cənubi Qafqaz Boru Kəmərinin Genişləndirilməsi, TANAP və TAP layihələri təşkil edir. Bu boru xətti Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundakı “Şahdəniz-2” yatağından hasil olunacaq qazı Türkiyəyə və bu ölkədən də Avropaya çatdıracaq. “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə ilkin mərhələdə Türkiyəyə 6 milyard kubmetr, Avropaya 10 milyard kubmetr qaz nəqli nəzərdə tutulur. Azərbaycan təbii qazının 2018-ci ilin ortalarında Türkiyəyə, 2020-ci ilədək isə Avropaya çatdırılması planlaşdırılır.
Artıq “Şahdəniz-2” layihəsi üzrə işlər - mühəndis işləri, təchizat, tikinti işləri və istismar sınaqları da daxil olmaqla ümumilikdə 97 faizdən çox tamamlanıb və bu layihədən ilk qazın 2018-ci ildə əldə edilməsi planına uyğundur. Cənubi Qafqaz Boru Kəmərinin Genişləndirilməsi layihəsi üzrə işlərin isə 98 faizi görülüb. TANAP layihəsi üzrə ümumi işlərin 86 faizi tamamlanıb. 2018-ci ilin iyununda Türkiyəyə ilk təbii qazın verilməsi üçün işlərin 93 faizi, 2019-cu ilin sonunda Türkiyədən keçməklə Avropaya təbii qazın verilməsi üçün tamamlanması nəzərdə tutulan işlərin isə 70 faizi görülüb. Təməli keçən il mayın 17-də Yunanıstanın Saloniki şəhərində qoyulan TAP qaz boru kəməri üzrə işlərin isə 57 faizdən çoxu icra edilib.
Nahid SALAYEV
