Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində yeni bir geosiyasi şəraitin yarandığı getdikcə özünü daha qabarıq formada büruzə verməkdədir. Söhbət işğal siyasətini davam etdirən Ermənistanın Rusiyaya etdiyi xəyanətdən, Moskvanın onu cəzalandırmaq niyyətindən, eləcə də Ermənistanın Qərb dünyasında onsuz da zəif imicinin daha da laxlamasından gedir.
Məlum olduğu kimi, sentyabrın 3-dən 11-dək Gürcüstanın Samsxe-Cavaxetiya bölgəsindəki Orfolo poliqonunda Gürcüstan və NATO-nun “Agile Spirit 2017” (“Zirək ruh 2017”) çoxmillətli hərbi təlimləri keçirilir. Əvvəlcədən elan olunmuşdu ki, sözügedən manevrlərin məqsədi ABŞ, Gürcüstan, Bolqarıstan, Latviya, Rumıniya, Ukrayna və Ermənistanın qarşılıqlı əlaqələrini yaxşılaşdırmaq və iştirakçıları NATO-nun çevik qüvvələrinin tərkibində birgə əməliyyatlara hazırlamaqdır. Ermənistanda hakimiyyətin nəzarətində olan media orqanları əvvəlcə bu təlimlərin ölkənin müdafiə qabiliyyətinin artırılmasına xidmət etdiyini bildirərək, bunu İrəvanın hərbi sahədə müstəqil siyasət aparmasının göstəricisi kimi xarakterizə etməyə başladılar. Hətta Ermənistanın “1in.am” saytı “Ermənistan NATO ilə əməkdaşlığı dərinləşdirir: Moskva buna necə reaksiya verəcək” sərlövhəli məqaləsində yazırdı: “Ermənistan NATO-nun hərbi təlimlərində yenidən, faktiki olaraq, Moskvanın, yumşaq desək, özünə dost dövlətlər sırasına aid etmədiyi ölkələrlə yanaşı iştirak edir. Ermənistanın hakimiyyət orqanları keçən ay Ermənistan elə həmin Gürcüstanda NATO-nun təlimlərində iştirak edərkən, Rusiyanın yarımrəsmi ekspert dairələrinin səsləndirdiyi hədə-qorxu dolu aqressiv ritorikadadan asılı olmayaraq, ölkənin müdafiə siyasətini ardıcıl surətdə şaxələndirir… İrəvanın Avropa İttifaqı və NATO ilə yaxınlaşması Moskvada, təbii ki, qısqanclıq və narazılıqla qarşılanacaq, məhz ekspert dairələri tərəfindən verilən sərt qiymətlər buna sübutdur. Digər tərəfdən, sivil dünyadan ardıcıl surətdə təcrid edilən Rusiyanın Ermənistanın siyasətinə qətiyyətli təsir göstərmək üçün lazımi resursları yoxdur – üstəlik, Rusiyanın Azərbaycanı silahlarla təchiz etməsi sözün geniş mənasında Ermənistanın siyasətinin Qərbə tərəf yönəldilməsini qanuniləşdirib”. Bütün bu gurultulu mövqenin ardınca Ermənistan hakimiyyətinin atdığı addım bir daha onun Rusiya və Qərb arasında manevr etmək imkanından əslində məhrum olduğunu göstərdi. Eyni zamanda bir daha bəlli oldu ki, Ermənistan Rusiya üçün yenə forpost ölkə olaraq qalır. Artıq məlumat verildiyi kimi, İrəvan “Agile Spirit 2017” çoxmillətli hərbi təlimlərindən iştirakdan imtina edib. Bu, Ermənistan prezidentinin Soçidə rus həmkarı Vladimir Putinlə görüşündən sonra reallaşıb.
Erməni rəsmiləri iddia edir ki, Gürcüstanda keçirilən təlimlər İrəvan üçün prioritet təşkil etmir. Belə fikirlər də səslənir ki, Ermənistan Müdafiə Nazirliyi əvvəlcədən təlimlərdə iştirak üçün hansısa ərizə də verməyib. Amma belə yanaşma erməni ekspert çevrələrində və sosial şəbəkələrdə istehza doğurub. Çünki təlimlərə ev sahibliyi edən Gürcüstanın Müdafiə Nazirliyi Ermənistanın təlimlərdə iştirak üçün hələ iyulun 12-də müraciət etdiyini, Ermənistan bayrağının açılış mərasimində qaldırıldığını, lakin İrəvanın son anda iştirakdan imtina etdiyini açıqlayıb. Nəticədə təşkilatçılar Ermənistan bayrağını təlimlərə qatılan Azərbaycanın bayrağı ilə əvəz ediblər. Ermənistan parlamentinin vitse-spikeri Eduard Şarmazanov isə təlimlərdə iştirakdan imtinanı Azərbaycanın iştirakı ilə əsaslandırmağa çalışıb: “Biz adətən elə beynəlxalq təlimlərdə iştirak edirik ki, Azərbaycan və Türkiyə orada iştirak etmir”. Lakin erməni politoloq Ruben Meqrabyan bu arqumenti gülünc sayır. Onun sözlərinə görə, Ermənistan bundan əvvəlki “Noble partner 2017” təlimlərində iştirak edərək Moskvanı qəzəbləndirmişdi. Nəticədə Moskva bütün rıçaqlardan istifadə edərək İrəvanın NATO, ilk növbədə ABŞ-la hərbi əməkdaşlığı davam etdirməsinə imkan vermədi: “Onlar sadəcə olaraq, istənilən variantlardan istifadə edirlər, Rusiya açıq şantaja keçdi və Ermənistan rəhbərliyini məcbur etdi ki, geri addım atsın. Bax, budur baş verənlərin səbəbi. Özü də bunu son anda etdilər”. Meqrabyan bildirib ki, Ermənistanın təlimlərdə Azərbaycanın iştirakına görə imtina etməsi versiyasını tam istisna edir. Çünki bundan əvvəl dəfələrlə Azərbaycan və Ermənistan beynəlxlq hərbi tədbirlərdə birgə iştirak edib: “Əslində, Azərbaycanın iştirakı son ana qədər açıqlanmamışdı. İkincisi, Sergey Şoyqunun Rusiyada keçirilən tank biatlonudur, nədir, heç kimə lazım olmayan tamaşalarında Azərbaycanla yanaşı Ermənistan sakitcə iştirak edir. Ona görə də mən bu amili istisna edirəm”. Belləiklə, baş verənlər Ermənistanın əslində özünü yenə gülünc duruma saldığını, müstəqil siyasət yürütmək iqtidarında olmadığını aydın nümayiş etdirir. İrəvan Kremldən gələn bir göstərişlə Qərblə əməkdaşlığından yenə imtina etdi. Bu vəziyyətdə baş verənləri şərh edən “İravnuk” qəzeti yazır: “Ermənistan hakimiyyəti son olaylarla müstəqil hərəkət etmək iqtidarında olmadığını, Moskvanın mövqeyinin onun üçün əsas olduğunu bir daha göstərdi. Moskva isə İrəvanın Qərbə yaxınlaşmaq niyyət və əməllərindən onsuz da qəzəblidir. Bu qəzəbi Kreml hələ çox formada İrəvandan çıxaracaq. Məsələn, Rusiyanın istəyi ilə Dağlıq Qarabağ ətrafında ərazilərin bir qismi Azərbaycanın nəzarətinə verilə bilər. Çünki Bakı İrəvanla müqayisədə Moskvaya özünü daha etibarlı tərəfdaş kimi tanıda bilib. Rusiyada bunu mütləq nəzərə alırlar. Ermənistanın isə bundan sonra Rusiyadan gələn göstərişlərə qarşı çıxa biləcəyi qətiyyən inandırıcı sayılmır”. Elə Rusiyanın hakimiyyətyönümlü “Pravda.ru” saytı da yazır ki, Ermənistan Moskvanın xəbərdarlığından sonra NATO təlimlərində iştirakdan imtina edib. Bildirilir ki, Ermənistan KTMT-nin və Avrasiya İttifaqının üzvü olduğu halda bu yaxınlarda Avroatlantika məkanına inteqrasiya yolunu tutaraq NATO və Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlığı genişləndirməyə başlamışdı: “Və burada Moskva, belə görünür ki, Ukraynada yol verdiyi səhvləri təkrarlamaq istəmədi, İrəvanı durdurdu. Ermənistanın NATO və Avropa İttifaqı ilə yaxınlaşması nəinki eyni vaxtda iki stulda oturmaq cəhdi idi, eyni zamanda bu, Rusiyaya qarşı birbaşa satqınlıq idi. Belə olanda demək lazımdır ki, gedin NATO-dan xahiş edin, sizin Azərbaycan və Türkiyə ilə problemlərinizi həll etsin. Ermənilərə ötən ilin aprelində Azərbaycanın Qarabağda hücumlarını Angela Merkelin yox, Vladimir Putinin dayandırdığını da xatırlatmaq lazımdır”.
İndi Ermənistanın Rusiyanın istəyi ilə NATO təlimlərindən imtina etməsindən sonra Moskva gələcəkdə İrəvanın nəzarətdən çıxmaması məqsədilə burada mövqelərini daha da gücləndirmək üçün hərəkətə keçməyi düşünür. Ermənistanda qorxu yaradan məqamlardan biri də məhz budur. Belə şəraitdə hesab olunur ki, İrəvan Moskvanın Qarabağ məsələsində göstərişlərinə ümumiyyətlə müqavimət göstərə bilməyəcək. Moskvanın İrəvanda mövqelərini möhkəmləndirmək üçün hərəkətə keçəcəyini Rusiyanın Aktual İqtisadiyyat İnstitutunun direktoru Nikita İsayev “Vestnik Kavkaza” nəşrinə açıqlamasında təsdiq edir. O hesab edir ki, indi Ermənistanda bütün hökumət təsisatları aşağı legitimlik dərəcəsinə malikdir və bu, Rusiyaya olan münasibətə birbaşa təsir edir: “Erməni cəmiyyəti öz hökumətindən Qərbə doğru dönüş tələb edir və hökumət də buna gedir: burada həm Avropa Şurası ilə inteqrasiyanın yüksək səviyyəsi, həm də NATO ilə dərin əlaqələr var və bunu hərbi təlimlər də təsdiqləyir. Ermənistanda humanitar, infrastruktur və iqtisadi layihələrin Qərb və Rusiya tərəfindən dəstəklənməsi müqayisəedilməzdir və mən qorxuram ki, biz Ermənistanı təkcə itirməyə başlamamışıq, həm də 2-3 ilə Ermənistanın simasında birbaşa düşmən qazana bilərik. Bu cür vəziyyətə yol verilməməsi üçün “yumşaq güc”ün effektiv tətbiqi lazımdır”. Antirusiya əhval-ruhiyyəsindən danışan Siyasi Tədqiqatlar İnstitutunun direktoru Sergey Markov isə bildirir: “Biz çoxdan müşahidə edirik ki, Ermənistan hökumət orqanları antirusiya şirkətlərinin xaricdən maliyyələşdirilməsinin qarşısını almaq üçün qətiyyət göstərmir və Qaregin Njde kimi millətçiləri tərifləyərək bu siyasət üçün əsas yaradır. Risqlər kifayət qədər ciddidir. Perspektivdə Ermənistan Rusiyaya daha bir düşmən dövlətə çevrilmək iqtidarındadır: Ukrayna, Baltikyanı ölkələr, ya da Moldova kimi. Bizdə şübhə yoxdur ki, Ermənistanın da, Ukraynanın da, Moldovanın da əhalisi Rusiyaya müsbət yanaşır. Lakin əhalidən heç kim heç nə soruşmur, hökumətlər isə öz oyununu oynayır”. Məhz bu cür vəziyyət Rusiya üçün sərfəli sayılmır və Kreml burada mövqelərini gücləndirmək məqsədilə daha qəti surətdə hərəkət etməyi düşünür. Bu vəziyyətdə Ermənistanın Rusiyadan gələn göstərişlərə müqavimət imkanları, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, əhəmiyyətli dərəcədə zəifləyəcək. Elə bu məqam da Qarabağ münaqişəsinin həllini əhəmiyyətli dərəcədə tezləşdirə bilər. Məsələ burasındadır ki, Rusiya Qarabağ konfliktinin həllində müəyyən irəliləyişlərin olmasında maraqlıdır. Bu, Kremlə həm Azərbaycanla yaxşı münasibətləri qoruyub saxlamaq, həm də Qafqazda mövqelərini gücləndirmək baxımından çox vacibdir. Ermənistanda daha itaətkar qüvvələrin olması fonunda Rusiyanın Qarabağ istəklərinə İrəvanda mütləq müsbət cavab veriləcək.
Digər tərəfdən Ermənistan son gedişləri ilə Qərb dünyasında mövqelərini daha da laxlatdı, nüfuzuna öz əli ilə daha bir zərbə vurdu. Qərb dünyası Ermənistanın etibarlı partnyor olmadığını yenidən gördü. Əvəzində Qərb həm də ona şahidlik etdi ki, Ermənistandan fərqli olaraq Azərbaycan etibarlı tərəfdaşdır və Qərblə işbirliyinə gedərkən Rusiya amilini, eləcə də digər faktorları nəzərə almır. Aydındır ki, bu vəziyyət Qərbin Qarabağ münaqişəsinə yanaşmasına da sirayət edəcək. Bütün bunlar isə nəticə etibarı ilə Qarabağ münaqişəsinin həllini tezləşdirə bilər.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
