Hərb müstəvisində Azərbaycanın Ermənistanla müqayisədə böyük üstünlüyüə malik olması bu gün beynəlxalq miqyasda, hətta düşmən ölkənin özündə belə açıq etiraf olunur. Elə bu səbəbdən xüsusi olaraq vurğulanır ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin güc yolu ilə həlli birmənalı şəkildə Ermənistanın məğlubiyyəti, düşmən ölkə üçün böyük fəlakət deməkdir. Bunu “Global Firepower” beynəlxalq şirkətinin dünyanın ən yaxşı ordularının yenilənmiş reytinqi ilə bağlı açıqladığı məlumatlar da təsdiq edir.
Məlumat üçün bildirək ki, Azərbaycan Ordusu ötən dəfəki reytinqlə müqayisədə irəliləyərək artıq 58-ci pilləyə yüksəlib. Ermənistan ordusu siyahıda 93-cü yeri tuta bilib. Bu reytinq cədvəli Azərbaycanın hərbi cəhətdən də Ermənistanı dəfələrlə üstələdyini aydın nümayiş etdirir. Ekspertlər isə bildirir ki, İrəvan bundan nəticə çıxarmalıdır, əks halda erməni əsgərlərinin güclü Azərbaycan Ordusu ilə üz-üzə gəlməsi qaçılmaz olacaq.
Aparılan araşıdrmalar göstərir ki, Azərbaycan 2000-ci illərin əvvəllərindən hərbi büdcəsini 20 dəfə artırıb. Bakı Rusiya, İsrail və Türkiyə istehsalı olan silahlar satın alır. Sovet zirehli texnikası və zərbə silahları parkını ölkəmiz getdikcə müasir silahlarla əvəzləyir. Azərbaycan öz silah nümunələrini yaratmaq istiqamətində də mühüm nailiyyətlər əldə edib. Ermənistan isə bunlardan məhrumdur. Bunların nəticəsidir ki, “Global Firepower” hərbi qüdrət reytinqində Azərbaycan 35 mövqe üzrə Ermənistanı qabaqlayaraq, indi 58-ci yeri tutur. Qarşıdakı dövr ərzində ordunun istər şəxsi heyətlə təmini, istərsə də maddi texniki təchizatı sarıdan da Azərbaycan Ermənistanı geridə qoymaqda, fərq nisbətini artırmaqda davam edəcək. Məhz belə bir vaxtda yayılan məlumatlardan bəlli olur ki, Azərbaycan maddi-texniki təmiant baxımından Ermənistana yeni zərbə vura bilər. Söhbət “İsgəndər” operativ-taktiki kompleksinin Azərbaycan ordusu üçün alına bilməsindən gedir.
Rusiyanın Hərbi-Texniki Əməkdaşlıq üzrə Federal Xidmətinin rəhbəri Dmitri Şuqayevin sözləridən belə bəlli olur ki, Moskva əməkdaşlıq etdiyi ölkələrə bu raketləri daha böyük miqdarda satmaq niyyətindədir. Onun sözlərinə görə, Rusiyanın Hərbi-Texniki Əməkdaşlıq üzrə Federal Xidməti “İsgəndər” operativ-taktiki komplekslərinin satışı üzrə xarici tərəfdaşlardan alınmış sifarişləri nəzərdən keçirir: “Təsdiq edirəm ki, sifarişlər var, lakin onlar barədə danışmaq hələlik tezdir. “İsgəndər” operativ-taktiki kompleksi yüksək dəqiqliyə malik silahların ən yaxşı nümunələrindəndir. Təbii ki, onun Rusiya Silahlı Qüvvələrinin əlində olması bizi dost hesab etməyənləri sayıq olmağa məcbur edir. Bu ondan xəbər verir ki, bizim ciddi silahımız var və şübhəsiz ki, o, xarici tərəfdaşlarımızın diqqətini cəlb edir. Bizdə həqiqətən də müəyyən qədər sifariş var və bunlar öyrənilir. Rusiyanın “müəyyən filtr”i mövcuddur və bu onun beynəlxalq öhdəlikləri ilə bağlıdır. Həmin səbəbdən xarici ölkələrə silah, o cümlədən “İsgəndər”lərin satışında çox seçkin sifarişlər təmin edilir”.
Bu açıqlamalar fonunda fikirlər səslənir ki, “İsgəndər”ləri Rusiyadan alacaq yeni dövlətlərdən biri məhz Azərbaycan olacaq. Çünki bu vaxta qədər iki ölkə arasında hərb müstəvisində səmərəli əməkdaşlıq qurulub, Azərbaycan Rusiyadan silah idxal edən əsas ölkələrdən biridir. Bu günlərdə müdafiə naziri Zakir Həsənov da bildirmişdi ki, Azərbaycan Rusiyadan yeni silahların alışını həyata keçirə bilər. Yeni silahların, o cümlədən “İsgəndər”lərin alışı isə Azərbaycan və Ermənistan orduları arasında güc nisbətini daha da dərinləşdirəcək və beləliklə reytinq cədvəllərində Ermənistan Azərbaycandan daha çox geridə qalacaq. Aydındır ki, bütün bunlar Azərbaycanın əlavə hərbi üstünlüyü, Ermənistanın isə əlavə təzyiqlərlə qarşılaşması deməkdir. Özü də bütün bunlar o fonda baş verir ki, Ermənistan ordusunun tənəzzül prosesi daha çevik xarakter alır. Bu ordunun maddi-texniki təminatı pisləşməklə yanaşı, döyüş və qeyri-döyüş şəraitində verdiyi itkilər də sürətlə artır. İş o yerə çatıb ki, işğalçı ölkənin ordusundakı qətl və intiharların artması cəmiyyətdə kəskin narazılığa səbəb olub. Müdafiə Nazirliyinin və hökumət binasının qarşısına toplaşan vətəndaşlar övladlarının qatilinə çevrilmiş hökumətin istefasını tələb edir. Valideynlər övladlarını qorumaq üçün cəmiyyətə çağırışlar edir, gəncləri ordudan yayınmağa təhrik edirlər. Əks halda onları real ölüm gözləyir. Xüsusilə Qarabağda xidmətə göndərilənlərin taleyi hamını narahat edir. Ermənistan ordusunun keçmiş əsgəri David Ariyanın “Facebook” sosial şəbəkəsindəki səhifəsində yazdıqları da vəziyyətin həqiqətən kifayət qədər acınacaqıl olduğunu göstərir: “Ermənistan ordusunda sıravi hərbi qulluqçuların vəziyyəti dəhşətlidir, çoxları zabitlərin davranışlarına dözməyərək intihar edir. Övladlarının daha bir ay xəstəxanada qalması üçün ailəsinin avtomobillərini, qarajlarını satdığı və ya kredit götürdüyü xeyli sayda oğlan tanıyıram. Cinsindən asılı olmayaraq, hərbi xidmət asan iş deyil. Hərbdəki çətinliklərin öhdəsindən gəlməkdə mənəvi çətinlik çəkən və buna görə də dözməyərək intihar edən insanlar var. Özü də bu yolla ölənlər cəbhədə qarşı tərəfin gülləsindən ölənlərin sayından çoxdur”.
Keçmiş əsgər şəbəkədə xatirələrini bölüşüb, o cümlədən bütün hərbi hissənin bir anda bağırsaq infeksiyasına yoluxduğunu qeyd edib: ”Elə alındı ki, bütün hərbi hissədə hamıda qanaxma oldu. Tibb məntəqəsində mənə dərman verdilər, amma təsiri olmadı. Bağırsaq infeksiyası bütün hərbi hissələrdə yayılırdı. Ayaqyoluna gedə bilmədiyimizdən 20 gün yeməkxanada heç nə yemədik. Evə zəng edib ”Narine” dərmanı göndərmələrini istədim. Xidmətin sonuna qədər ondan içdim. Bu mənə bir qədər kömək elədi, amma indi də qarnımda ağrılar var. Xidmət davam edirdi, ağır fiziki işlər, gecə növbəsi, poliqon... Əsgərlərin sağlamlığı ilə əlaqədar problemlər zabitlərin vecinə də deyildi. Hərbi hissədə ”Kobra” ləqəbli zabit var idi. Ona bu ləqəbi ona görə vermişdilər ki, əlini kobra ilanı kimi tutub əsgərlərin alnına vurardı. Başqa bir zabit isə əsgərlərin alnına əli ilə vurur. Bir neçə dəfə belə halların şahidi olmuşam”. Onun sözlərinə görə, xidmət zamanı ”Çyolka” ləqəbli polkovnik-leytenant Ararat Melkumyan əsgəri döyüb: ”O çox qəddar adam idi. Kəmərləri sıx bağlamayan uşaqları cəzalandırırdı. Əsgərləri yanına çağırır, kəmərin dəmir hissəsi ilə başlarına vururdu. Bir dəfə ayağımdan elə vurdu ki, uşaqlar məni qucaqlarında tibb məntəqəsinə aparmalı oldular. Üç gün yataqda qaldım, bundan sonra isə bir həftə əsa ilə gəzdim”. Onun sözlərinə görə, əsgərlərin bir çoxu aşağılayıcı addımlara dözməyərək intihar edir: ”Alçaldıcı hərəkətlər və göstərilən təzyiqlər səbəbiylə çoxları damarlarını kəsməyə çalışıb. Hətta bir dəfə əsgər başı ilə tibb məntəqəsinin pəncərəsini qırıb özünü aşağı atdı, xoşbəxtlikdən sağ qaldı”. Keçmiş əsgər yazıb ki, xidmət zamanı şəxsi heyət daxilində müharibənin bərpası təqdirində əsgərlərin əvvəlcə geri dönüb öz zabitlərini güllələyəcəyi ab-havası var idi: ”Elə əsgərlər var idi ki, sırf zabitlərini qanına qəltan eləmək üçün müharibənin başlamasını istəyirdi”. Bütün bunlar Ermənistan ordusunun real vəziyyətini əks etdirir.
Belə bir ordu ilə Azərbaycanın qarşısında tab gətirməyin mümkünsüzlüyünü ermənilər özləri də etiraf edir. “Aykakan Jamanak” qəzeti yazır ki, təkcə hərb yox, diplomatiya sahəsində də son illərdə Azərbaycan Ermənistanı çox sıxışdırır. Buna real nümunə kimi qəzet ATƏT-in Minsk Qrupunun sabiq amerikalı həmsədri Riçard Hoqlandın Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə bağlı açıqladığı prisipləri göstərir. Ona diqqət yetrilir ki, Hoqlandın açıqlamaları Rusiya prezidenti Vladimir Putinlə erməni həmkarı Serj Sarkisyan arasında Soçidə keçirilən görüşlə üst-üstə düşüb: “Putin Serj Sarkisyanı qapıda qarşıladı, amma Hoqland arxadan zərbə vurdu. Soçidə Serj Sarkisyan və Vladimir Putinin görüş günündə ATƏT-in Minsk Qrupunun amerikalı həmsədri Riçard Hoqland Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizama salınmasının bir neçə prinsipial bəndini təqdim etdi. Hoqlandın bəyanatı Ermənistanda böyük səs-küyə səbəb oldu. Orada göstərilən prinsiplər erməni qulaqları üçün xoş deyildi və Ermənistan Xarici İşlər Nazirliyinin başçısı Edvard Nalbandyan bildirdi ki, bəyanat özündə qeyri-dəqiqlikləri saxlayır. Amma bu hazırda əhəmiyyətsizdir. Daha əhəmiyyətlisi odur ki, ABŞ-dan olan həmsədr erməni tərəfini sıxışdırmağa niyə qərar verdi və niyə bu Sarkisyan-Putin görüşü ilə üst-üstə düşdü”. “Aykakan Jamanak” yazır ki, bu barədə iki fikir var. Birincisi odur ki, iki hadisənin üst-üstə düşməsi təsadüfdir. İkinci fikir bundan ibarətdir ki, qətiyyən təsadüf deyildi. İkinci fikri ifadə edən ekspertlər bildirir ki, Sarkisyan-Putin görüşü ilə eyni gündə verilən bəyanat ABŞ-ın ya özünü xatırlatmaq, ya da Rusiya və Ermənistan prezidentləri arasında hansısa bir birtərəfli razılaşmaların qarşısını almaq üçün idi. Vəziyyəti “Aravot” nəşrinə şərh edən politoloq Anuş Sedrakyan bildirib ki, erməni tərəfinin mövqeyində Putin-Sarkisyan görüşünün nəticələrinə görə heç nə dəyişməyəcək. O bunu erməni rəhbərliyində siyasi, iqtisadi və energetika müstəqilliyinin olmaması ilə izah edib. Ekspert hesab edir ki, bu vəziyyətdə Rusiyanın da yardımı ilə Azərbaycan Qarabağ məsələsində isətyinə nail olacaq. Bunu rus siyasi şərhçi Oleq Kuznetsov da “Vestnik Kavkaza” saytına müsahibəsində təsdiq edir: “Mənə elə gəlir ki, amerikalılar rəsmi şəkildə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə bağlı tamamilə realist yanaşma elan ediblər. Münaqişənin həllində ABŞ-ın iştirakı ilə istənilən cəhd ABŞ-ın xeyrinə olacaq. Böyük beynəlxalq fiqurlar da ABŞ-ın fikirlərini nəzərə almağa hazırdır. Belə ki, ABŞ-ın mövqeyi onlarla üst-üstə düşür. Əlbəttə, Rusiya və ABŞ arasında Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinin detalları barədə fikir ayrılıqları qalacaq. Paris isə Rusiya ilə ABŞ arasında tandemin çətinləşməsilə öz mövqeyini onlara diqtə etmək fürsətini gözləyəcək. Bunun üçün müəyyən vaxt tələb olunur. Çox güman ki, bu, ilin sonuna qədər çəkəcək. Hazırda Rusiya, ABŞ və Fransanın əsas mövqeləri birdir: Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ ətrafında yerləşən işğal edilmiş rayonları dərhal azad edilməli və yalnız bundan sonra digər ərazilərin taleyi barədə danışıqlar prosesi başlanmalıdır. Tərəflərin mövqeləri detallarda da birləşdikdən sonra münaqişənin sülh yolu ilə nizamlanmasında yeni bir mərhələdən danışmaq mümkün olacaq“.
Bütün bunlar isə Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində yaxın tezlikdə ciddi yeniliklərin olmasını istisna etmir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
