Həlli illərdir uzanan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin dinc yolla həlli prioritet olsa da, Ermənistanın hələ əl çəkmədiyi qeyri-konstruktiv mövqe səbəbindən məsələnin hərbi müstəvidə çözülmə ehtimalı da kifayət qədər yüksək olaraq qalır. Elə bu səbəbdən Azərbaycan öz ordusunu yeni müasir hərbi texnika ilə təchiz etməkdə davam edir.
Sözügedən fonda Azərbaycanın diqqət mərkəzində saxladığı məqamlardan biri də yeni istifadəyə verilən hərbi texnikaların alışının həyata keçrilməsidir. Bu xüsusda diqqət yetirilən məqamlardan biri də Rusiyada Cənubi Koreya ilə birgə işlənib hazırlanan S-350 “Vityaz” zenit-raket kompleksləri ilə bağlıdır. Rusiya bu kompleksləri 2018-ci ildə xarici sifarişçilərə təqdim etməyə hazırlaşır.
“Silah ixracı” jurnalının baş redaktoru Andrey Frolov “İzvestiya” qəzetinə bildirib ki, S-350 komplekslərinin ilk alıcıları Hindistan, Əlcəzair, MDB ölkələri və Yaxın Şərqin S-400 kompleksləri almağa pulu olmayan ölkələri ola bilər: “Bu komplekslər böyük xərc çəkmədən tammiqyaslı hava-raket hücumlarından müdafiə sistemi yaratmaq istəyən dövlətlər üçün aktualdır”. Frolova görə, S-350 kompleksləri müştəri sarıdan korluq çəkməyəcək və bu komplekslər “Buk” zenit-raket kompleksləri ilə ciddi rəqabət yaradacaq. S-350 komplekslərinin işlənib hazırlanmasına 2007-ci ildən başlanıb, kompleks ilk dəfə ictimaiyyətə 2013-cü ildə təqdim olunub. Bu komplekslər S-400 “Triumf” zenit-raket komplekslərindən xeyli ucuz və kompaktdır, onlar geniş çeşiddə hava hədəflərini – təyyarələri, pilotsuz uçan aparatları, qanadlı raketləri və digərlərini 60 kilometr məsafədən və 10 metrdən başlamış 30 kilometrə qədər hündürlükdə məhv edə bilir. Ballistik hədəfləri isə 30 kilometr məsafədən 25 kilometrə qədər hündürlükdə vurur.
Rusiya hərbi mütəxəssisləri bildirir ki, S-350 kompleksləri döyüş imkanlarına görə S-300 zenit-raket komplekslərini üstələyir. Çünki bu komplekslər 12 raket daşıya bilir, böyük sayda hədəf kanalları olduğu üçün eyni vaxtda daha çox hədəfi nişan alır. Kompleksləri “Almaz-Antey” korporasiyası işləyib hazırlayıb. İndi istisna olunmur ki, Azərbaycan Rusiyanın bu silahının əsas alıcılarından birinə çevrilə bilər. Çünki həmin silahların idxalı üçün Azərbaycan lazımi maliyyə resurslarına malikdir. Bununla yanaşı, Azərbaycan S-400 “Triumf” zenit-raket komplekslərinə də maraq göstərir. Eyni zamanda, bu günlərdə Andrey Frolov belə bir açıqlama ilə də çıxış etmişdi ki, Azərbaycan Rusiyanın S-500 “Prometey” və “Antey-4000” ən yeni zenit-raket sistemlərinin mümkün alıcılarından biridir. Bir daha xatırladaq ki, S-500 “Prometey” və “Antey-4000” Rusiyada yaradılan hava-kosmik müdafiəsinin vahid milli sisteminin əsas elementləri hesab edilir. S-500 “Prometey” artıq məşhur olan S-400 zenit-raket sistemlərinin yeni modifikasiyasıdır və ekspertlərə əsasən, istənilən hədəfi vura bilər. Erməni siyasi şərhçi Aram Amatuni hesab edir ki, sözegedən silaha Azərbaycanın sahib olması ehtimalı Ermənistan üçün olduqca təhlükəlidir: “Artıq Ermənistan mümkün Rusiya-Azərbaycan razılaşması olmadan belə böyük risk altındadır. Bu barədə danışıqların özü belə İrəvan üçün böyük təhlükədir. Elə aprel müharibəsi də bir neçə milyard dollarlıq Rusiya-Azərbaycan hərbi-texniki razılaşmasının qarşısının alınmamasının nəticəsi idi”.
Qeyd edək ki, Azərbaycan S-300 PMU “Favorit” zenit-raket komplekslərinə malikdir. Bu, S-300 raketləri nəslinin ən geniş imkanlara malik olan və ixrac üçün nəzərdə tutulmuş versiyasıdır. Lakin indi S-500 “Prometey” və ya “Antey-4000” kompleksləri də Azərbaycanın marağını cəlb edə bilər. Çünki Azərbaycan Silahlı Qüvvələri istənilən növ hava hədəfinin, o cümlədən raketlərin vurulması üçün özünün hava müdafiə imkanlarını genişləndirir.
Bu arada onu da xatırladaq ki, Türkiyə ilə Rusiya arasında S-400 zenit-raket komplekslərinin təchizatına dair əldə edilmiş razılaşma onsuz da Ermənistan siyasi-hərbi dairələrində böyük narahatlıqla izlənməkdədir. Ermənistandakı anti-Rusiya dairələri bildirir ki, Rusiya Azərbaycanla kifayətlənməyib, ermənilərin digər düşməninə-Türkiyəyə də müasir silahlar satmağa başlayıb. Bu da uzunmüddətli planda Ermənistana təhlükə yaradacaq. Ermənistandakı beynəlxalq münasibətlər və təhlükəsizlik məsələləri İnstitutunun rəhbəri Stefan Səfəryan hətta iddia edib ki, Türkiyə Rusiyadan almağa hazırlaşdığı S-400 “Triumf” zenit-raket komplekslərindən birini Naxçıvanda yerləşdirə bilər. Onun sözlərinə görə, Türkiyə Naxçıvan Əlahiddə Ümumqoşun Ordusuna təlim keçir və dəstək verir. İndi Azərbaycanın özünün Rusiyadan birbaşa S-350 “Vityaz” və S-400 “Triumf” almaq istəyi reallaşarsa, bu, Ermənistanda daha böyük təşvişə səbəb olacaq. Bundan başqa, Azərbaycan İsraildən alınan və göstəricilərinə görə “Vityaz”ları xeyli üstələyən “Barak-8” kompleksləri ilə də silahlanıb. Bununla belə, Azərbaycan Rusiya hərbi-sənaye kompleksinin hava və raket hücumları əleyhinə yeni nümunələrini yaxından izləyir. Elə Rusiya da belə hərbi texnikaların əsas müştərilərindən birinə çevrilən Azərbaycana satışında maraqlı tərəf kimi çıxış edir. Ermənistan dəfələrlə bundan narazılığını ifadə etsə də, Kremldə İrəvanı sözün əsl mənasında heç kim vecinə almır. Əksinə, Moskva Bakı ilə hərb müstəvisində əməkdaşlığı daha da genişləndirməkdə maraqlıdır. Yayılan məlumatlardan aydın olur ki, S-400 “Triumf” zenit-raket kompleksləri ilə yanaşı, Azərbaycan Rusiyanın “Krasuxa-4” radioelektron mübarizə sistemlərinə də maraq göstərir. Həmin silahın nə dərəcədə effektiv olmasını isə hətta ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin Avropadakı komandiri, ordu generalı Frank Qorenk də təsdiq edir. O etiraf edir ki, Rusiyanın radioelektron mübarizə sahəsində əldə etdiyi nailiyyətlər NATO-nun sahibi olduğu yüksək texnologiyalı silahların bütün üstünlüklərini əlindən alır. General Rusiyanın “Krasuxa” və “Moskva” radiolektron mübarizə komplekslərinin qarşısında aciz olduqlarını bildirib. Onun sözlərinə görə, Rusiyanın ən müasir elektron silahları gəmi, təyyarə və raketlərdə quraşdırılmış texnikanı tamamilə iflic vəziyyətə salır. Rusiyanın radioelektron mübarizə sahəsində tətbiq etdiyi ən yeni kompleksləri ordunun döyüş potensialını 2 dəfədən çox artırıb. Hesab edilir ki, “Krasuxa-4” radioelektron mübarizə sistemlərinin alınması Azərbaycana Ermənistanla müqayisədə daha böyük üstünlüklər qazandıracaq. Ümumiyyətlə, Azərbaycan Rusiyadan yeni müasir silahların alışını davam etdirməyi düşünür. Eləcə də digər ölkələrlə qeyd olunan xüsusda danışıqlar davam etdirilir. Bütün bunlar fonunda ABŞ-ın özəl kəşfiyyat araşdırmaları mərkəzi “Stratfor” bildirir ki, Qarabağ münaqişənin dinc yolla nizamlanması ehtimalı azaldıqca Azərbaycan silahlanmanı davam etdirir, öz arsenalını gücləndirir, Rusiya və İsraildən milyardlarla dollarlıq silah alır. Ermənistan isə münaqişəyə görə getdikcə daha çox təcrid vəziyyətinə düşür: “Ötən ilin aprelində məlum dördgünlük müharibə Rusiyanın dəstəyinin hüdudlarını göstərdi, İrəvanın Moskvanın dəstəyi məsələsində ümidləri doğrulmadı. Azərbaycan regionda Rusiyanın əsas tərəfdaşı olmaq məsələsində Ermənistanı sıxışdırdıqca İrəvanda narahatlıq artır ki, Moskva Dağlıq Qarabağ üzərində nəzarəti Bakıya verə bilər. Buna cavab olaraq Ermənistan özünün xarici siyasətini şaxələndirmək üzərində işləyir, Avropa İttifaqı ilə sıx əlaqələr yaratmağa çalışır. NATO ilə əməkdaşlığı genişləndirir. Amma bu hal Moskvada xoş qarşılanmır”. Məhz belə bir vaxtda bəlli olub ki, sentyabrın 3-də Gürcüstanın Axaltsix bölgəsindəki Orfolo hərbi poliqonunda “Agile Sprit 2017” çoxmillətli hərbi təlimləri başlayacaq. Təlimlərin təşkilatçısı ABŞ və Gürcüstandır.
Gürcüstan Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, təlimlərdə ABŞ dəniz piyadaları, Gürcüstan, Bolqarıstan, Latviya, Rumıniya, Ermənistan və Ukrayna hərbçiləri iştirak edəcək. Hərbi təlimlər qərargah və səhra fazalarından ibarət olacaq. Başlıca məqsəd NATO-nun çevik reaksiya qüvvələrinin tərkibində ABŞ və digər tərəfdaş ölkələrlə qarşılıqlı fəaliyyəti yaxşılaşdırmaqdır. Təlimlərin bir hissəsi Gürcüstan ordusunun zirehli tank təlim mərkəzində keçiriləcək və 11 sentyabrda başa çatacaq. Bu təlimlər Gürcüstanda üç həftə əvvəl keçirilən irimiqyaslı “Noble partner-2017” təlimlərinin ardınca təşkil olunur. Həmin təlimlərdə də Ermənistan hərbçiləri iştirak etmişdi. İndi də yeni təlimlərə Ermənistanın qatılması Moskvanın ciddi narazılıığna yol açır. Bu narazılıq fonunda Rusiyanın Azərbaycana yeni müasir silah satışını davam etdirməsi tamamilə gözlənilən sayılır. Həmin silahlar isə, aydındır ki, yeni Qarabağ müharibəsində Azərbaycanın üstünlüklərini artıracaq. Moskva Karnegi Mərkəzinin Elmi Şurasının üzvü, tanınmış politoloq Aleksey Malaşenko belə bir müharibənin yaxın tezlikdə baş verməsini istisna etmir. Ekspert bu gedişlə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin hərbi həllnin daha real olacağını düşünür: “Hazırda hərbi toqquşmalardan qaçmaq imkanları prioritetdir. Amma bunun özü də münaqişənin həlli deyil. Mənim Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev və Ermənistan başçısı Serj Sarkisyanın görüşündən nəsə gözləntim yoxdur. Bu, sadəcə, çoxsaylı görüşlərdən biri olacaq. Aydındır ki, danışıqlar olacaq, amma konfliktin həll edilməsi üçün real perspektiv yoxdur”. Ekspert Rusiyanın Qarabağ cəbhəsindəki hərbi toqquşmaların qarşısının almasında hansı rol oynaması barədə sualı da cavablandırıb. O bildirib ki, Rusiya münaqişənin hərbi yolla həllində maraqlı deyil: “Silahlı münaqişə başlayarsa, Rusiya hansısa bir mövqe seçməyə məcbur olacaq. Söhbət hakim rolunda çıxış etməkdən getmir. Rusiya sülh prosesini dəstəkləyir və bu mövqe onu tamamilə qane edir”. Lakin Malaşenko Azərbaycanın artıq Qarabağ məsələsinin yaxın tezliklə həllində israrlı olduğunu bildirir. Bunun üçün rəsmi Bakı bütün variantların, o cümlədən hərbi həll yolunun da masa üzərində olduğunu ən yüksək səviyyədə bəyan edib.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
