Sirr deyil ki, ABŞ-da Barak Obamadan sonra hakimiyyət başına Donald Trampın gəlməsi buradakı erməni lobbisi üçün həm sürpriz, həm də böyük zərbə oldu. Ermənilər bununla ABŞ hakimiyyətinə lobbi vasitəsilə təsir etmək imkanlarını tamam itirmiş vəziyyətə düşdülər ki, belə vəziyyətin nəticələri artıq özünü göstərir. Məsələn, məlumdur ki, ABŞ Ermənistana yardımını gələn il üçün 70 faizdən çox azaldıb. Ağ Evin bu qərarını dəyişmək yönündə ermənilərin cəhdləri isə hansısa nəticə vermir.
Ümumiyyətlə, indi həm erməni lobbisi, həm də Ermənistanda etiraf edirlər ki, Donald Trampın hakimiyyətdə olduğu dövr onlar üçün yaxşı heç nə vəd etmir. Məsələ ilə bağlı erməni politoloq Stepan Qriqoryan bildirib ki, Hillari Klintondan fərqli olaraq, Tramp ermənilərə o qədər də maraq göstərmir: "Hillari Klinton bu məsələdə həssas idi. Senatorlardan bu haqda xeyli məlumat almışdı. Tramp isə biznesmendir. Onun üçün əsas maraq predmeti iqtisadi islahatlardır. Bir sözlə, Tramp erməni lobbisi üçün yad adamdır". İndi erməniləri ciddi şəkildə narahat edən məsələlərdən biri ABŞ-ın indiki siyasətinin Qarabağ münaqişəsinə də mütləq mənada sirayət edəcəyidir. Məsələ burasındadır ki, Ermənistandan fərqli olaraq, ABŞ Tramp hakimiyyəti dövründə Azərbaycanla daha fəal əməkdaşlıqda maraqlı olluğunu açıq bəyan edir. Bunu Donald Trampın Azərbaycan Prezidentinə son iki həftədə iki məktub göndərməsi faktı da aydın nümayiş etdirir. Həmin məktublarında ABŞ prezidenti Azərbaycanla əməkdaşlığın dərinləşməsində maraqlı olduğunu, eyni zamanda Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həllinin vacibliyini ön plana çəkib. Azərbaycan bu diqqəti yüksək qiymətləndirir. Azərbaycan Prezidentinin xarici siyasət məsələləri üzrə köməkçisi-şöbə müdiri Novruz Məmmədov bu xüsusda bildirir: "Beynəlxalq aləmdə böyük gərginliyin olmasına baxmayaraq, biz düşünürük Azərbaycan-ABŞ münasibətlərində yeni səhifənin açılması üçün böyük imkan var". O bildirib ki, bunun ən mühüm sübutlarından biri kimi Donald Trampın Azərbaycan Prezidentinə ünvanladığı məktubları göstərmək olar: "Bu məktublarda münasibətlərdə yeni səhifənin açılması üçün nə qədər imkanların olduğu görünür".
Azərbaycandan fərqli olaraq, Tramp hökuməti üçün Ermənistan ikinci plandadır. Məsələ ilə bağlı "kavkazplus" saytında yer alan məlumatda göstərilir ki, Tramp Ermənistana və onun prezidenti Serj Sarkisyana heç bir məhəl qoymur. Diqqət ona yönəldilir ki, Tramp Ağ Evə gələndən sonra Azərbaycan və Gürcüstan prezidentlərinə isti münasibəti ilə seçilir, lakin Cənubi Qafqazın digər ölkəsi olan Ermənistanı, sanki qaralama kağız kimi əzərək, ofisindəki zibil yeşiyinə tullayıb. Halbuki, ABŞ-da erməni diasporu və lobbisinin gücünü nəzərə alsaq, Tramp Sarkisyanla çoxdan görüşməli, heç olmasa telefonla danışmalı idi.
"Kavkazplus" qeyd edir ki, Tramp prezident seçildiyi yarım il ərzində Sarkisyanın telefon zənglərinin heç birinə cavab verməyib: "Erməni lobbisinin bütün cəhdlərinə baxmayaraq, o, Ermənistan prezidentini qəbul etmir. Sarkisyan seçkidən sonra Trampla telefonda danışmağa cəhd etdi. Tramp danışıqdan imtina etdi, onun yerinə vitse-prezident Mayk Pens danışdı. Məlumatlar var ki, Sarkisyan erməni lobbisini dövriyyəyə salaraq, Trampdan onunla danışması üçün dəfələrlə xahiş edib, lakin hər dəfə imtina cavabı alıb. Beləliklə, ABŞ-ın yeni administrasiyasının davranışı sübut edir ki, ermənilər Trampı ələ ala bilməyəcək. Əslində Hillari Klintonun məğlubiyyəti İrəvanın planlarını alt-üst etdi". Bütün bunlar əslində ABŞ hakimiyyəti üçün Ermənistanın həqiqətən çox arxa planda olduğunu olduqca aydın göstərir. Hətta erməniyönümlü konqresmenlər belə vəziyyəti dəyişmək üçün Ağ Evə təsir göstərməyə çalışsalar da, yeni heç nə yoxdur. Əksinə, görünən odur ki, ABŞ Qafqazda Azərbaycanla əməkdaşlığını genişləndirdikcə, Ermənistan arxa planda qalmaqda davam edəcək. Erməni hakimiyyətinin lobbi vasitəsilə Trampa yaxınlaşmaq cəhdləri isə, "kavkazplus" saytının yazdığına görə, yenə də fiasko ilə nəticələnəcək. Buna daha bir təsdiq kimi sayt xatırladır ki, Sarkisyanın qondarma "erməni soyqırımı"nın "ildönümü" ərəfəsində də Trampla danışmaq cəhdi baş tutmayıb: "Görünür, erməni diasporunun mövqeyi, həmçinin Ermənistanın regionda işğalçı siyasəti və qonşu ölkələrə qarşı ərazi iddiaları, eləcə də İranla "oynaqlaşması" Vaşinqtonda qəbul edilmir. Tramp, Ermənistandan fərqli olaraq, Azərbaycan və Gürcüstan liderlərinə böyük hörmət bəsləyir. Misal üçün, Sarkisyana cavab verməyən ABŞ prezidenti Azərbaycanın dövlət başçısı İlham Əliyevlə dostcasına danışır, onun haqqında xoş sözlər söyləyir, Azərbaycanın əhəmiyyətini vurğulayır. Eyni mövqe Gürcüstana da sərgilənir. Hətta mümkündür ki, yaxın vaxtlarda Azərbaycan ABŞ silahının böyük alıcısı olsun".
Bütün bunlar həm də ABŞ-ın Qarabağ münaqişəsinə münasibətini müəyyən edir. Aydındır ki, belə vəziyyətdə ABŞ bu konfliktlə bağlı Azərbaycanın mövqeyinə daha çox dəstək verəcək və dünya nizamının müəyyən edilməsində söz sahibi olan dövlətlərdən biri kimi məsələnin həllində öz sözünü deyəcək. Belə vəziyyətdə erməni tərəfinə yaxşı məlumdur ki, münaqişənin çözümünün intensivləşməsi məqsədilə ABŞ Ermənistana qarşı müəyyən təzyiq siyasətini işə sala bilər. Hər halda görünən odur ki, okeanın o tayında proseslər heç də ermənilərin mənafeyiən uyğun formada cərəyan etmir. Əksinə, ermənilər əvvəllər əldə etdikləri mövqelərini itirir. Azərbaycan isə, bundan fərqli olaraq, ABŞ-la əməkdaşlığını daha yüksək səviyyəyə qaldırır. Digər tərəfdən ABŞ Azərbaycanın regionda nə dərəcədə vacib bir dövlət olduğunu qəbul edir, onunla əməkdaşlığını daha da dərinləşdirməkdə maraqlı olduğunu ən yüksək səviyyədə bəyan edir.
Siyasi təhlilçilər hesab edir ki, hadisələrin bu müstəvidə inkişafının qarşısını almaq erməni tərəfinə, onun lobbisinə heç cür nəsib olmayacaq. Əksinə, bu lobbi ABŞ-da gedərək daha çox zərbələr alır. Bunun daha bir sübutu kimi amerikalı jurnalist Raul Loveri Kontrerasın ABŞ-dakı erməni lobbisini, onun anti-Azərbaycan və anti-Türkiyə fəaliyyətlərini ifşa edən kitabı göstərilir. Yenicə işıq üzü görən və "Erməni lobbisi və ABŞ xarici siyasəti" adını daşıyan kitabda təkzibolunmaz sənədlər əsasında erməni lobbisinin uzun illərdən bəri apardığı məkrli fəaliyyət, çirkli maliyyə oyunları və bütün bunların fonunda ABŞ-ın xarici siyasəti üçün yaratdığı problemlər açıq göstərilir. Faktlarla zəngin olan bu əsərdə müəllif qondarma "erməni soyqırımı" iddialarından Azərbaycanla əlaqədar 907-ci Düzəlişə, ştatlar və federal səviyyədə qəbul edilmiş anti-Azərbaycan və anti-Türkiyə məzmunlu qətnamələrdən şübhəli seçki kampaniyalarına qədər yaxın tarixdə baş vermiş bir çox gərgin siyasi-ictimai proseslərin əsl iç üzünü açıb göstərir. Bundan başqa, kitabda uzun illərdir Azərbaycana və Türkiyəyə qarşı kəskin düşmənçilik və qərəzli fəaliyyətləri ilə tanınan konqresmenlərə erməni lobbiçiləri tərəfindən böyük səxavətlə ödənilmiş maliyyə vəsaitlərindən bəhs edilir. Hesab edilir ki, ermənilərin, onların Azərbaycana qarşı fəaliyyətinin və dəstək aldıqları konqresmenlərin iç üzünün ifşa edilməsi baxımından bu kitab müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Eyni zamanda aydın göstərilir ki, Ermənistanın işğalçılıq siyasətinin davam etiməsində bu lobbinin, onların işinə alət olan qanunvericilərin rolu az deyil. İndi ABŞ-da erməni lobbisinin belə məkrli fəaliyyətinin qarşısının alınması, heç şübhəsiz ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinin tezləşməsinə müəyyən dərəcədə təkan verə bilərdi. Hər halda, Donald Tramp hökumətinin siyasəti hadisələrin məhz bu istiqamətdə cərəyan edəcəyini istisna etmir. ABŞ-ın "The Washington Times" qəzetində məşhur ekspert Aleksandr Murinsonun dərc olunmuş məqaləsində də vurğulanır ki, Ermənistanın siyasəti ABŞ-ın bölgədə mənafelərinə ziyan vurur: "Rusiyanın satelliti sayılan Ermənistanın Birləşmiş Ştatlarda geniş etnik lobbisi var. Əvvəllər erməni-amerikan lobbisi əsasən iki məsələ ilə - "erməni soyqırımı" və Dağlıq Qarabağla məşğul olurdu. Hazırda isə onların işi Rusiyanın nüfuzunun ABŞ-da yayılmasından ibarətdir. Ermənistanın hərbi və diplomatik doktrinası məhz Rusiya ilə strateji partnyorluğu əsas prioritet olaraq müəyyən edib. Bu durumda Ermənistana hərbi və xarici yardım göstərilməsi və Ermənistanın dostlar sırasına daxil olunması ABŞ-ın milli maraqları üçün təhdid törədir". Bütün bunlar fonunda hesab edilir ki, ABŞ Ermənistanla münasibətlərinə yenidən baxmalıdır.
Ekspertlərin fikrincə, indiki vəziyyətdə ABŞ-da Ermənistana, onun lobbisinə qarşı çağırışların artması təsadüf sayıla bilməz. Çünki hakimiyyətdə olan Respublikaçılar Partiyası dünyada, o cümlədən Qafqazda cərəyan edən proseslərə daha praqmatik prizmadan yanaşır. Digər tərəfdən son illərin təcrübəsi göstərir ki, Azərbaycanın Respublikaçılar Partiyası ilə münasibətləri Demokratlara nisbətən daha yaxşı müstəvidə olub. Məsələn, Obama administrasiyasının fəaliyyətinə erməni lobbisinin müdaxiləsi aktiv idi və da ABŞ-ın Qafqaz siyasətinə təsir edirdi. Amma Respublikaçılar dövründə tamam fərqli vəziyyət müşahidə olunub. Yuxarıda qeyd edilənlər isə Tramp dövründə erməni lobbisinin ümumiyyətlə diqqətdən kənarda qalması gözlənir. O da vacib faktordur ki, Tramp Birləşmiş Ştatların milli və təhlükəsizlik maraqlarını üstün tutacaq. Amerikanın milli təhlükəsizlik marağı isə ona regionda Ermənistanla deyil, Azərbaycan və Türkiyə kimi dövlətlərlə sıx əməkdaşlığı diqtə edir. Geosiyasi maraqlara daha çox üstünlük verən Respublikaçılar, ekspertlərin fikrincə, Trampın rəhbərliyi dövründə Azərbaycanla əməkdaşlığa önəm verəcək. Bütün bunlar ABŞ-ın Qarabağ siyasətində yeni bir mərhələnin başlanğıcı da sayıla bilər. Hesab edilir ki, ABŞ Qarabağ məsələsində aktiv siyasətə gedəcəyi halda konfliktin çözümünün tezləşməsini gözləmək olar. Aydındır ki, bu vəziyyət həm də Qafqazda ABŞ-ın daha güclü mövqe sahibinə çevrilməsinə, Azərbaycanla əməkdaşlığın dərinləşməsinə səbəb olacaq. Hadisələrin məhz bu səpkidə inkişafı isə hər iki ölkənin marağına tam cavab verir.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.