Qarabağ münaqişəsi ətrafında danışıqların hansısa nəticə verməməsi konfliktin hərbi müstəvidə çözülmə ehtimalını gedərək artırır. Artıq o da heç kimə sirr deyil ki, yeni mümkün müharibə proqnozundan erməni cəmiyyəti böyük təlaş keçirir və hakimiyyəti konstruktiv mövqe sərgiləyərək Azərbaycanla real danışıqlar aparmağa çağırır.
Erməni politoloq Manvel Sarkisyan bildirir ki, hakimiyyət siyasətini dəyişməsə, Qarabağda vəziyyət hər an nəzarətdən çıxa bilər. Onun sözlərinə görə, müharibə ilə uzun sürən qarşıdurma arasında zəif əlaqə var: "Ya qəfil müharibə başlanacaq, ya da atəşkəsin pozulması davam edəcək. Müharibənin olması istisna deyil". Sarkisyan əlavə edib ki, Azərbaycan öz tələbində israrlıdır: "Bakı ərazilərin qaytarılması üçün müharibəyə tam şəkildə hazırdır. Buna görə də danışıqlara üstünlük verilməlidir. Əks təqdirdə toqquşma qaçılmaz olacaq".
Erməni mediası bildirir ki, yeni toqquşmalarda alacaqları zərbələr daha dəşhətli olacaq. Bu xüsusda Ermənistan rəhbərliyinin göstərişilə Azərbaycanın mülki obyektlərinin atəşə tutulmasının da onlara baha başa gələcəyinə dair xəbərdarlıqlar artır. Ermənistanın "politiko" saytı erməni hərbi birləşmələrinin yaşayış məntəqələrini atəşə tutmasının ağır nəticələrinin olacağını vurğulayır: "Azərbaycan xəbərdarlıq edib və onların cavabı ağır olacaq". Belə vəziyyətdə düşməni qorxudan daha bir məqam isə yenə Ermənistan rəhbərliyinin sərsəmləmələridir. Məlum olduğu kimi, hələ ötən ilin aprel döyüşlərindən sonra Ermənistanın hərbi-siyasi rejiminin müxtəlif vəzifəli şəxsləri, döyüş əməliyyatları başlayarsa, Azərbaycanın mülki obyektlərinə, iqtisadi infrastrukturuna zərbələr endiriləcəyi barədə hədə-qorxu ilə dolu sərsəm açıqlamalarla çıxış etməyə başlayıb. Hətta aprel döyüşlərinin ildönümü ərəfəsində Ermənistan prezidenti Serj Sarkisyan bu xüsusda malik olduqları "İsgəndər" raketləri ilə Azərbaycan ərazilərinə zərbə vuracaqlarını da bildirib: "Zərurət yaranarsa, Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin baş komandanı gözünü belə qırpmadan "İsgəndər" komplekslərinin tətbiqi barədə əmr verəcək". Erməni tərəfi vurmaq istədiyi obyektlər sırasında dünya bazarlarına Azərbaycanın enerji resurslarını çıxaran neft-qaz kəmərələrinin, Mingəçevir Su Elektrik Stansiyasının (SES), mülki obyektlərin adını daxil etdiklərini açıq bəyan edir. Amma bunun kifayət qədər sərsəm ideyalar olması elə Ermənistanın özündə də açıq etiraf olunur.
Diqqət ilk olaraq ona yönəlir ki, əvvəla, Ermənistan Azərbaycanla hərb müstəvisində bacarmadığından, yuxarıda adları qeyd olunan obyektləri hədəf kimi seçir. Bundan əlavə, vurğulanır ki, Azərbaycan həmin obyektləri qorumaq üçün mükəmməl hava hücumundan müdafiə sistemlərinə malikdir. Daha bir önəmli məqam odur ki, Ermənistanın mülki obyektləri vurmaq cəhdinə Azərbaycan da analoji cavab vermək iqtidarındadır və bu zaman "Metsamor" Atom Elektrik Stansiyasının hədəf halına gələ biləcəyini erməni tərəfi yaxşı bilir. Elə bu xüsusda Sarkisyan hakimiyyətinə ermənilər tərəfindən xəbərdarlıqlar artır. "Metsamor" üzrə mütəxəssislərdən birinin Ermənistanın "Delovoy Ekspress" saytında yayılan məqaləsi bunun real təzahürüdür. "Külək əsdirsən, fırtınada boğularsan!" adlı həmin məqalədə deyilir: "Son zamanlar Ermənistan kütləvi informasiya vasitələrində tez-tez Azərbaycanın infrastruktur obyektlərinə məhvedici zərbənin endirilməsi ilə bağlı əsassız fikirlər səsləndirilir. "Tərksilah etmək məqsədilə" mülki obyektlərə zərbələr endirilməsi öz-özlüyündə bir sıra suallar doğurur. Belə zərbə kimi və nəyi "tərksilah" etmək üçün tətbiq olunur? Biz onlara belə zərbəni necə endirməyi planlaşdırırıq? Bu növ zərbələrin endirilməsindən danışarkən hətta deyirik ki, Bakını, Azərbaycan Respublikasının neft-qaz hasilatı rayonlarını və digər iqtisadi obyektlərini də vurmaqla ziyan verə bilərik. Məgər onlar bizim silahlı qüvvələrimizə təhlükədir?
Bütün bu suallara sizlər bizim strateqlərdən bəlkə də daha ağlabatan izahatlar ala bilərsiniz. Amma gəlin unutmayaq ki, qarşı tərəf, yəni Azərbaycan da belə hədələrə, niyyətlərə və hərəkətlərə cavab verəcək. Eyni zamanda yaddan çıxarmayaq ki, Azərbaycan ordusunun sərəncamında da məhvetmə qabiliyyətinə malik müasir tipli silah və sistemlər var və onların köməyilə qarşı tərəf Ermənistan ərazisindəki obyektlərə, həmçinin "Metsamor" AES-ə zərbələr endirə bilər. Sadə və təcrübəsiz oxuculara ilk növbədə izah edilməlidir ki, atom elektrik stansiyaları nədir və onların qeyri-peşəkar istismarı hansı fəlakətlərə gətirib çıxara bilər? AES-də atom reaktorunda əldə edilən istilik fırlanan turbogeneratorların hərəkəti üçün su buxarının alınmasına sərf edilir. Bu tip stansiyalarda qəzaların səbəbləri müxtəlifdir: operativ personal tərəfindən texnoloji intizamın pozulması, onların peşəkarlığındakı nöqsanlar, yəni "insan amili". Biz köhnəlmiş atom bloklarının istismarının ətraf mühit və qonşu ölkələr üçün risqli olduğu barədə dəfələrlə məsələ qaldırmışıq. Bu yazıda bir daha bunu yada salmağa ehtiyac yoxdur. Amma AES-də baş verən qəzadan sonra nələr olduğunu həmişə yadda saxlamalı və bunu unutmamalıyıq.
İnsanlar ən çox şüalanma xəstəliyindən əziyyət çəkir. Bu xəstəlik orqanizmə ionlaşdırıcı şüaların mümkün həddi üstələyən miqdarlarda təsiri zamanı yaranır. Oxucuları "Çernobıl" AES-də baş vermiş qəzanın nəticələrini yada salmağa dəvət edirəm. O zaman Avropanın yarısı radioaktiv şüalanmadan əzab çəkmişdi. Ərazi, su, mühit, flora və faunaya ziyan dəymişdi ki, təbiətin çirklənməsinin nəticələri indiyə qədər də müşahidə olunur. Akademik təhsilli mütəxəssis kimi ölümcül təhlükə haqqında qısa şəkildə "oxucunu maarifləndirmək"lə bildirmək istəyirəm ki, qəzadan uzaq olsaq belə, hər kəs bu təhlükədən öz "payını" alaraq şüalanmanın təsirinə məruz qalacaq. Bu məsələ barədə mən sizə məlumatlı bir şəxs kimi danışıram. İonlaşan şüalanma radioaktiv dağılma, nüvə çevrilmələri, zəhərli zərrəciklərin maddədə ləngiməsi zamanı yaranır və ion mühiti ilə əlaqəyə girdikdə müxtəlif qütblü ionların yaranmasına səbəb olur. Xatırladım ki, o dövrdə yerli icra hakimiyyəti orqanları rəhbərlərinin qətiyyətsizliyi və səriştəsizliyi səbəbindən yod profilaktikasının aparılması barədə qərar 1986-cı il mayın 6-da gecikdirilməklə verilmişdi. Nəticədə minlərlə insan qalxanvari vəzinin yüksək dozada (300 ber) şüalanmasına məruz qaldı. Hazırkı dövrdə biz Çernobıl qəzasına bənzər fəlakətin təkrar oluna biləcəyindən tamamilə sığortalanmamışıq. Elə AES-in ölkəmizdə olması artıq müəyyən zəhərlənmə risqi və təhdidi yaradır. Lakin bu gün söhbət ondan gedir ki, biz düşməni onun iri şəhərlərinə, əhalisinin sıx yaşadığı rayonlarına, sənaye obyektlərinə zərbə endirməklə təhdid ediriksə, o da öz növbəsində sakit dayanmayacaq, bu addımları cavabsız qoymayacaq. Məsələn, onlar Ermənistandakı vacib hədəflərə zərbə endirə bilərlər. Belə ki, təkcə "Metsamor" AES-in vurulması nəticəsi bəlli olmayan qlobal qəzaya gətirib çıxara bilər. 1986-cı ildə Çernobılda nələr baş verdiyini unutmağa haqqımız yoxdur. Mənim və bizim hərbi mütəxəssislərin qiymətləndirmələrinə görə, "Metsamor" AES vurularsa, aşağıdakıların baş verməsi mümkün ola bilər:
1. "Metsamor" AES-in nüvə reaktorunun gücü (815 MVt) "Çernobıl" AES-in gücündən (3000 MVt) az olmasına baxmayaraq, söhbət 1986-cı ildə baş vermiş qəzaya analoji olan "qlobal qəza"dan gedir. O zaman çirklənmə, Ukrayna ilə yanaşı, Belarus, Rusiya, Polşa, Norveç və bir çox digər Avropa ölkələrinə külək vasitəsilə yayılmışdı;
2. "Metsamor" qəzası nəticəsində, heç şübhəsiz, "bulud" nəinki stansiyaya yaxın yaşayış məntəqələrini bürüyəcək, hətta Ermənistanla həmsərhəd olan ölkələrin ərazilərinə də keçəcək. Heç kimi qorxutmaq istəməzdim. Baş verə biləcək qəza zamanı itkilərin 10 min nəfərədək olacağı barədə ekspertlər tərəfindən fikirlər səslənir. Onlardan 3,5 min nəfərinin tamamilə məhv olacağı bildirilir. Bütün bunlardan nəticə çıxararaq bizim böyük strateqlərə bir daha xatırlatmaq istərdim ki, hər hansı bir addımın atılmasını planlaşdırmazdan əvvəl mümkün nəticələri, xüsusilə də qarşı tərəfin cavab tədbirlərini dərindən düşünmək lazımdır. Necə deyərlər, "Külək əsdirsən, fırtınada boğularsan!".
Bu fikirlər "Metsamor" AES-in əslində nə qədər təhlükəli olması barədə Azərbaycan tərəfinin səsləndirdiyi fikirlərin etirafı da sayıla bilər. Digər tərəfdən sadə ermənilər bu fonda aydın görürlər ki, Sarkisyan hakimiyyətinin Azərbaycanın mülki obyektlərinə zərbə endirmək niyyəti son nəticədə Ermənistanın özünün tam məhvi ilə nəticələnə bilər. Daha bir vacib nüans odur ki, "Metsamor"un fəaliyyətinin dayandırılmasının zəruriliyi ilə bağlı Azərbaycanın dediklərini qəbul edən, bunun vacib olduğunu bilən ermənilərin də sayı artır. "Metsamor" AES-in mütəxəssisi Aleksandr Hovakimyan belə vurğulayır ki, region üçün təhlükə mənbəyi olan AES-in istismar müddəti bitsə də, Ermənistan hakimiyyətinin onun fəaliyyətini dayandırmaması ciddi fəsadlara gətirib çıxarmaq iqtidarındadır. O, "Metsamor"un seysmik zonada yerləşdiyini, nəinki Ermənistan, bütün region üçün böyük təhlükə mənbəyi olduğunu da qeyd edir. Hovakimyan Ermənistanın Müdafiə Nazirliyinin əks kəşfiyyat şöbəsində işləyərkən AES barədə ictimaiyyətdən gizli saxlanan bir çox məlumatlara sahib olduğunu bildirir, vurğulayır ki, iki blokdan ibarət AES-in fəaliyyəti dərhal dayandırılmalıdır.
Stansiyaya yaxın ərazidə yaşayan insanlar dəfələrlə onun fəaliyyətinin real təhlükə olduğunu bildirib, stansiyanın bağlanması üçün aidiyyəti qurumlara çoxsaylı şikayət ərizələri ünvanlayıblar. Ötən il isə BMT-nin Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyinə məktub göndərilib. Problemin həllini tapmadığını görən vətəndaşlar yenidən beynəlxalq təşkilatlara müraciət edib. "Joxovurd" qəzetinin məlumatına görə, "Metsamor"un zəlzələdən dağılma ehtimalı da yüksəkdir: "Bu stansiya həm də ekoloji fəlakət mənbəyidir. Stansiyanın yaratdığı kimyəvi tullantılar nəticəsində Syunik vilayəti yararsız əraziyə çevrilib. Tullantıların yığıldığı gölməçələrdən xeyli aralıdakı kəndlərdə ermənilərin əkdiyi ərzaq məhsullarında, xüsusilə kartofda insan sağlamlığı üçün təhlükəli sayılan kimyəvi maddələr aşkarlanıb". Ermənistan Elmlər Akademiyasının Ekologiya Tədqiqatları Mərkəzi tərəfindən ərazidə aparılan araşdırmalar zamanı bölgənin suyunda radioaktiv qarışıqlı tullantıların olduğu müəyyənləşib. Ölkə vətəndaşları AES-in fəaliyyətinin dayandırılması üçün BMT-dən təcili tədbir görülməsini tələb edir. Belə vəziyyətdə "Metsamor"un həm də Ermənistan hakimiyyətinin siyasəti nəticəsində hərbi hədəf halına gəlməsi onun daha böyük təhdid mənbəyi olduğunu aydın nümayiş etdirir.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.