Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin dinc yolla çözümünü nəzərdə tutan danışıqların nəticə verməməsinin məsələnin hərbi müstəvidə həlli ehtimalını artırması bu gün vasitəçi ölkələri də ciddi şəkildə narahat etməkdədir. Artıq ATƏT-in Minsk Qrupuna həmsədrlik edən ölkələrə də yaxşı məlumdur ki, Azərbaycan erməni tərəfinin danışıqları uzatmaq və zəbt olunmuş əraziləri uzun müddət nəzarətində saxlamaq niyyətilə barışmayacaq.
Bu səbəbdən Bakı həmsədrləri Ermənistana konkret təzyiq göstərməyə və bununla münaqişənin həlli istiqamətində nəticələrin əldə olunmasına dəvət edir. Xatırladaq ki, məsələyə bu günlərdə Prezident İlham Əliyev də toxunub və Minsk Qrupunun Ermənistana təzyiqlər etməsini vacib saydığını bildirib: "Ermənistan danışıqlar prosesini hər vəchlə dayandırmağa, onu boykot etməyə çalışır, ancaq buna nail ola bilmir və nail ola bilməyəcək. Minsk Qrupunun həmsədr ölkələri artıq bir neçə dəfə status-kvonun qəbuledilməz olduğunu bəyan ediblər. Bu, əslində işğala son qoyulması deməkdir. Ermənistana, onun işğalçı siyasətinə Minsk Qrupu tərəfindən təzyiq daha da güclənməlidir ki, onlar beynəlxalq normalara riayət etsinlər və işğala son qoysunlar. Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ölkəmizin ərazi bütövlüyü çərçivəsində həll olunmalıdır".
Beləliklə, Azərbaycan ən yüksək səviyyədə bildirir ki, Qarabağ danışıqlarında nəticənin əldə olunması üçün Ermənistana təzyiqlərin artırılmasına ehtiyac var və danışıqlar elə aparılmalıdır ki, mütləq nəticə əldə olunsun. Əslində, indiyə qədər Azərbaycan dəfələrlə bu mövqeyi istər Minsk Qrupuna, istərsə də beynəlxalq təşkilatlara, dövlətlərə çatdırıb. Azərbaycanın bu məsələdə tam haqlı olduğunu artıq həmsədr ölkələr də təsdiq edir. Bunu Minsk Qrupunun ABŞ-dan olan həmsədri Riçard Hoqlandın açıqlamaları da göstərir. O, "Amerikanın səsi" radiosuna müsahibəsində öncə etiraf edir ki, Ermənistan və Azərbaycan təmas xəttində hərbi əməliyyatların başlamasının mümkünlüyü Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması üzrə bütün vasitəçiləri narahat edir. Eyni zamanda, amerikalı həmsədr Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin aprelin 28-də Moskvada keçirilən görüşündə münaqişənin sülh yolu ilə həll edilməsinin zəruriliyinin qeyd olunduğunu xatırladıb və buna ümid etməli olduqlarını bildirib. ABŞ-dan olan həmsədr problemi birdəfəlik həll etmək üçün ən yüksək səviyyədə ciddi danışıqların vaxtının çatdığını vurğulayıb. Bir daha xatırladaq ki, elə Azərbaycan da imitasiya xarakterli danışıqların əleyhinədir və konkret nəticələrin əldə olunduğu danışıqlar tələb edir. Rəsmi Bakının bu mövqedə haqlı olduğunu Riçard Hoqland da təsdiq edir. Digər tərəfdən onun sözlərindən belə bəlli olur ki, digər konfliktlərdən fərqli olaraq, Qarabağ məsələsində Rusiya və ABŞ arasında hansısa antoqonist ziddiyyətlər yoxdur və bu da məsələnin danışıqlar yolu ilə həllini daha da asanlaşdıran hal kimi çıxış edir.
ABŞ və Rusiya arasındakı ziddiyyətlərin münaqişənin həll edilməsinə mane olmayacağını qeyd edən Hoqland iki ölkənin bu istiqamətdə işləyəcəyinə əmin olduğunu bildirib: "Rusiya və ABŞ arasındakı fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, hər iki ölkə Qarabağ münaqişəsinin nizama salınmasında sıx əməkdaşlıq edir". Onun sözlərinə görə, ABŞ-ın milli maraqlarının Rusiyanın milli maraqlarından fərqləndiyi şübhəsizdir: "Lakin müxtəlif maraqlara malik olmaq o demək deyil ki, biz bu problem üzərində birlikdə işləyə bilmərik". Həmsədr qeyd edib ki, Moskva da Vaşinqton və Paris kimi Cənubi Qafqazda sülhün qurulmasını istəyir: "Mənim üçün birmənalıdır ki, Moskva Dağlıq Qarabağda müharibə istəmir. Bu bütün regionun sabitliyini pozur və müharibə Rusiyanın maraqlarına zərər vuracaq. ABŞ və Rusiya arasında ən kəskin münasibətlər olduğu dövrlərdə də üç həmsədr Qarabağda sülh nizamlanmasında sıx əməkdaşlıq edirdi. Biz deyə bilərik ki, bu məsələ Vaşinqton və Moskva arasında münasibətlərə hər hansı neqativ təsir göstərmir". Hoqland bəzi ekspertlərin Rusiyanın Qarabağ münaqişəsinin saxlanmasında maraqlı olması və ABŞ-ın münaqişənin həllinə daha çox cəlb edilməsi ilə bağlı bəyanatlarını da şərh edib: "Sizi bir daha əmin edirəm ki, Rusiya Azərbaycan və Ermənistan arasında münaqişənin olmasını istəmir. Bu, regionda sabitliyi pozar. Əlbəttə, ABŞ və Rusiyanın maraqları fərqli olacaq. Amma bu o demək deyil ki, biz birlikdə problemləri həll edə bilmirik. Bəli, ABŞ-ın prosesə daha çox cəlb olunmasının gərəkli olduğu fikri ilə razıyam. İndi bizdə yeni administrasiya var. Vaşinqton hələ xarici siyasətin müxtəlif versiyalarını nəzərdən keçirir. Gəlin, bir az gözləyək və görək necə olur".
ABŞ prezidenti Donald Trampın administrasiyası tərəfindən münaqişə tərəfləri arasında görüşün təşkil edilməsinin mümkünlüyü barədə danışan diplomat bunun mümkün olduğunu, amma sülh prosesində əsas danışıqların iki ölkənin yüksək vəzifəli rəsmilərindən asılı olduğunu bildirib. Hoqland hazırda vasitəçilərin tərəflər arasında danışıqların yenilənməsi istiqamətində çalışdıqlarını bəyan edib: "Bizim işimiz etibar atmosferini yaratmaq və tərəfləri danışıqlar masasına gətirməkdir. Münaqişənin həlli və regionda sülhün əldə edilməsi, əlbəttə ki, daha çox liderlərin iradəsindən asılıdır".
Beləliklə, bu açıqlamalarda üç mühüm məqam özünü qabarıq şəkildə büruzə verir. Əvvəla, həmsədrlər etiraf edir ki, Ermənistanla nəticə verən ciddi danışıqların aparılması zəruridir. İkincisi, aralarındakı ziddiyyətə baxmayaraq, Rusiya və ABŞ münaqişənin həlli istiqamətində birgə işləyə bilər. Onların birgə işləməsi və Ermənistana təzyiqləri isə İrəvanın danışıqlarda nəhayət konstruktiv mövqe nümayiş etdirməsinə gətirib çıxara bilər. Üçüncüsü, Hoqland bildirir ki, həqiqətən də ABŞ-ın münaqişənin həllinə daha çox cəlb edilməsinə ehtiyac var. Bu yanaşma da rəsmi Bakının istəyinə uyğundur və Azərbaycan dəfələrlə Vaşinqtonun Qarabağ məsələsində daha aktiv rol oynamasının vacibliyini dilə gətirib. Əslində, belə çağırışlar ABŞ-ın özündə də edilir. Məsələn, elə bu günlərdə Con Hopkins Universitetinin Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz İnstitutu və "İpək yolu" Tədqiqat Proqramının direktoru Svante Kornell vurğulayıb ki, ABŞ-ın yeni administrasiyası Qafqazla, xüsusilə də Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə bağlı təşəbbüsü öz üzərinə götürmək üçün uzunmüddətli plan hazırlamalıdır. O hesab edir ki, ABŞ Qafqazda irimiqyaslı müharibə istəmirsə, Azərbaycan və Ermənistanın danışıqlara cəlb edilməsi üzrə ciddi diplomatik təşəbbüsdə lider rol oynamalıdır. Eyni mövqeni Birləşmiş Ştatların Azərbaycandakı keçmiş səfiri Metyu Brayza da bölüşür: "Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ətrafında baş vermiş hadisələr fonunda ABŞ-ın təmkinliliyi Rusiyanın Cənubi Qafqazda təsirinin gücləndirilməsinə kömək edə, eyni zamanda Suriya, Ukrayna və digər regionlar üçün ciddi və təhlükəli nəticələri ola bilər". Onun sözlərinə görə, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ətrafındakı son böhran zamanı ABŞ aşkar şəkildə kənar edilmişdi və Ağ Ev indiyədək zorakılığın misilsiz artımı ilə bağlı heç bir bəyanat verməyib. Brayza qeyd edib ki, Rusiya rəhbərliyi isə bu məsələdə fəal olub. İndi isə ABŞ-ın da Qarabağ məsələsində daha fəal siyasət yürütməsinə ehtiyac olduğu vurğulanır və hətta bunu birbaşa münaqişənin həlli ilə məşğul olan Minsk Qrupunun ABŞ-dan olan həmsədri Riçard Hoqland da aydın şəkildə dilə gətirir. Hesab edilir ki, ABŞ-ın münaqişənin həllində fəallaşması konfliktin çözümü ilə ilgili hansısa nəticələrin əldə olunmasına gətirib çıxara bilər. Əks halda həmsədrlərin çox ehtiyat etdiyi müharibənin yenidən alovlanması qaçılmaz sayılır.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, mümkün müharibədə Ermənistanın çox güvəndiyi Rusiya-Ermənistan vahid ordu qruplaşmasının hansısa rol oynamayacağı da artıq İrəvanın diqqətinə çatdırılıb. Belə ki, Ermənistan-Rusiya birgə qoşun qruplaşmasının komandanı, general-mayor Andranik Makaryan iddia edib ki, birgə qoşun birləşmələri Qarabağda müharibə olacağı halda dərhal müdaxilə edəcək.
Amma rusiyalı hərbi ekspert Aleksandr Xramçik erməni generalın dediklərinin doğru olmadığını bildirib. Xramçik əlavə edib ki, Makaryanın "birgə qoşun Ermənistan prezidentinin əmri ilə hərəkət edəcək" sözləri yanlışdır: "Qərar Moskva və İrəvanda birlikdə qəbul ediləcək. Çünki birgə qoşuna 102-ci hərbi baza da daxildir. Bu bazanın komandiri Rusiya Ali Baş Komandanının əmrinə uyğun hərəkət edir. Bu baxımdan, onun Ermənistanın ali baş komandanının əmrinə uyğun hərəkət etməyəcəyi dəqiqdir. Bu qoşun növünün Qarabağda müharibəyə müdaxilə etməsi də çətindir. Müharibə Ermənistan ərazisinə keçərsə, bu zaman nəyisə ehtimal etmək olar. Lakin döyüşlər Qarabağda getdiyi müddətdə bu qoşun növü heç bir müdaxilə etməyəcək və Rusiya qarışmayacaq". Hərbi ekspert qeyd edib ki, birgə qoşunların Qarabağda müharibəyə müdaxiləsi üçün Vladimir Putinin əmr verəcəyi inandırıcı deyil. Onun fikrincə, Ermənistan prezidenti də bu qoşun növünün müharibəyə qarışması haqda əmr verə bilməz: "Çünki qərarlar birgə qəbul ediləcək. Mən dəfələrlə Rusiya-Ermənistan vahid ordu qruplaşmasının Qarabağ konfliktinə müdaxiləsi sualına cavab vermişəm. Bu nə qədər paradoksal görünsə də, hətta Ermənistan belə Qarabağın müstəqilliyini tanımayıb. Müharibə Ermənistan ərazisinə müdaxiləyə səbəb olmasa, o zaman Rusiya Qarabağ savaşına müdaxilə etməyəcək. Hərbi fəaliyyətlər Ermənistan ərazisində də aparılsa, o zaman qruplaşmanın Qarabağ cəbhəsinə cəlb edilməsi mümkündür. Müharibə Qarabağla məhdudlaşacağı təqdirdə isə Rusiya konfliktə müdaxilə etməyəcək. Ermənistandakı 102-ci baza Rusiya Cənub Hərbi Dairəsinin tərkib hissəsidir. Onun birbaşa rəisi Cənub Hərbi Dairəsinin komandanıdır. Bu baza əmrləri Rostov-Dondan alır. Müharibə zamanı nə olacağı məsələsinə gəlincə isə, təkrar edirəm ki, hər iki ölkənin prezidenti ortaq qərar qəbul etməlidir. 102-ci baza Türkiyənin qarşısının alınması üçün yaradılıb. Vahid ordu qruplaşmasının məqsədi də Türkiyənin Qarabağ konfliktinə müdaxiləsinin qarşısını almaq, Azərbaycanın Qarabağdakı qüvvələrlə baş-başa qalmasını təmin etməkdir. Aydındır ki, buradakı qüvvələr Ermənistan ordusuna güclü şəkildə inteqrasiya olunub, amma formal olaraq müstəqildirlər". Digər rusiyalı ekspertlər də Makaryanın bu açıqlamasını həqiqətə uyğun olmayan və daxili auditoriyaya hesablanmış siyasi çıxış adlandırıb. Bütün bunlar mümkün Qarabağ savaşında Ermənistanın hərbi məğlubiyyətinin tezləşməsi kimi də şərh olunur.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur