Həyata keçirdiyi işğal siyasəti, qonşu ölkələrə qarşı ərazi iddiaları bu gün təcavüzkar Ermənistanın özünə də böyük zərər vurmaqdadır. Elə bunun nəticəsidir ki, Ermənistan iqtisadiyyatının tənəzzülü davam edir, ölkənin istehsal müəssisləri tam dayanmış vəziyyətdədir. Xaricilərə satılan istehsal obyektləri də, demək olar ki, fəaliyyətsizdir. İndi Ermənistanın özündə açıq etiraf edilir ki, bütün bunların əsas səbəbi Azərbaycan ərazilərinin işğalı, indiyə qədər həllini tapmayan Dağlıq Qarabağ münaqişəsidir.
Münaqişənin həllinin rəsmi İrəvanın qeyri-konstruktiv mövqeyi üzündən uzanması isə Ermənistana, digər sahələrlə yanaşı, iqtisadi müstəvidə də gedərək daha çox zərər vurmaqdadır. Məsələn, konflikt üzündən bütün mühüm regional iqtisadi layihələrdən təcrid edilən Ermənistanda səfalət içində yaşayan insanların sayı gedərək artır. Ölkədə əhalinin yaşayış səviyyəsi olduqca ağırdır. Dünya Bankının hesabatına əsasən, əksər ailələrin aylıq gəlirləri 100 dolları keçmir. Halbuki, bu məbləğlə yaşamağın mümkün olmadığını bəzən erməni məmurlar belə etiraf edir.
Dünya İqtisadi Forumunun son hesabatında da vurğulanır ki, Ermənistan iqtisadi cəhətdən dünyanın ən geridə qalmış ölkələrindəndir. Hesabatda Ermənistanın region ölkələri içərisində iqtisadi göstəricilərinə görə 50 pillə geridə qaldığı bildirilir. Bunun bir səbəbi də, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, ixrac qabiliyyətli məhsulların istehsalının zəif olmasıdır. Üstəlik, Ermənistanın Dünya Bankı və Beynəlxalq Valyuta Fonduna rekord həddə borcu var. Digər tərəfdən isə, Ermənistana yatırılan xarici sərmayələrin həcmi ildən-ilə azalır. Belə ki, potensial investorlar Qarabağ münaqşəsi yenidən alovlanacağı təqdirdə ölkədə yaşanan tənəzzülün daha sürətli xarakter alacağını bildirir və bu səbəbdən Ermənistan iqtisadiyyatına sərmayə yatırılması konfliktin davam etdiyi müddət ərzində məqbul sayılmır. Erməni iqtisadçıları yaranmış durumun günahını Qarabağ münaqişəsinin həllini uzadan hakim rejimdə görür. Sənayeçilər və İşəgötürənlər İttifaqının direktoru Qaqik Makaryan da sərmayəçilər üçün ənənəvi maneələrin hələ də mövcud olduğunu bildirib. Bu səbəbdən iqtisadiyyatı getdikcə tənəzzülə uğrayan Ermənistana sərmayə qoymağa ehtiyat olunur. O qeyd edir ki, Qarabağ münaqişəsi davam etdiyi müddət ərzində vəziyyətin dəyişməsini gözləmək sadəlövhlük olardı. Bu səbəbdən o, iqtisadi inkişafın qeydə alınması üçün sözügedən konfliktin həllini vacib sayır. Qaqik Makaryan belə bir maraqlı məqama da diqqət çəkir ki, son bir ildə ölkəyə cəmi 1 milyon 900 min dollar məbləğində birbaşa investisiya daxil olub ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə 5 dəfə azdır. O, birbaşa investisiyaların həcminin acınacaqlı dərəcədə azalması fonunda vəziyyətin daha gərgin xarakter alacağını da xüsusi olaraq vurğulayır. Qeyd edir ki, Ermənistanın regional layihələrdən kənarda qalması da xarici investorların ölkəyə marağını azaldır. Dağlıq Qarabağ problemi həllini tapmayana qədər isə Ermənistanın bundan sonra da regional layihələrdə iştirakı mümkünsüzdür. Ekspertlər belə vəziyyətdə qarşıdakı illər üçün bədbin proqnozlar verir. Bunun onsuz da böhran içində olan Ermənistan iqtisadiyyatına ciddi zərər vuracağı bildirilir.
Erməni mediası isə yazır ki, vəziyyətin gedərək ağırlaşması Ermənistanın əyalətlərində, elə paytaxtın özündə də yaşayış səviyyəsini daha sürətlə pisləşdirir. Yoxsul həyat tərzinə dözə bilməyən əhali isə miqrasiyaya üstünlük verir. Nəticədə kəndlər boşalır, infrastruktur dağılır. "Şirak" analitik mərkəzinin rəhbəri Vaan Tumanyan bildirir ki, əvvəllər diaspor ölkəyə kömək əlini uzadırdı. Amma indi vəziyyət dəyişib və diaspor qüvvələri bilir ki, Serj Sarkisyan və komandası Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə daha çox alver predmeti kimi yanaşır. Belə ki, münaqişənin uzanması indiki hakimiyyətə yalnız iqtidar müddətini uzatmaq və bunun sayəsində daha çox varidat toplamaqdan ötrü lazımdır. Vaan Tumanyan qeyd edir ki, xaricdə toplanaraq Ermənistana göndərilən vəsait hökumət tərəfindən mənimsənilir və bu səbəbdən diaspor qüvvələri də yardımları dayandırıb. Hüquq müdafiəçisi Karine Danielyan bu durumda əsas günahkarın Serj Sarkisyan hakimiyyəti olduğunu vurğulayır: "Hakimiyyətin yürütdüyü siyasət cəmiyyətə böyük zərbədir. Gənclər ölkəni tərk edir, yaşlılar isə kəndlərdə kimsəsizlikdən əziyyət çəkir. Vəziyyəti dəyişmək üçün hökumətin hər hansı proqramı yoxdur. İndi Ermənistan rayonları boşalmış kəndlər, tənha qocalardan ibarətdir. Cəmiyyət bilir ki, yaranmış vəziyyətin əsasında hakimiyyətin həm də yanlış siyasəti dayanır. Məsələn, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi məhz hakimiyyətin yanlış siyasəti üzündən hələ də həllini tapmır. Bunun əziyyətini isə sadə xalq çəkir. Qarabağ münaqişəsi fəlakətlərin əsas mənbəyidir. Ermənistan son on ildə yaşadığı iflasın nəticələrini aradan qaldıra bilmir. Əksər ekspertlər işğalçı ölkədə siyasi, sosial-iqtisadi və demokratik böhranın daha da dərinləşəcəyini proqnozlaşdırır. Ermənistan rəhbərliyinin yürütdüyü qeyri-konstruktiv siyasət ölkəni regional və beynəlxalq miqyasda təcrid vəziyyətinə salıb". Eyni mövqeni keçmiş dissident Paruyr Ayrikyan da bölüşür. O qeyd edib ki, Ermənistan bütün sahələrdə ciddi problemlərlə üz-üzə qalıb: "Hakimiyyətdə olan cinayətkar, kriminal rejimin qəbul etdiyi qərarlar vətəndaşların etirazına səbəb olmaqla yanaşı, ölkədə xaos və qarşıdurmalara gətirib çıxarıb. Hökumət yalançı manevrləri davam etdirməyə çalışsa da, Ermənistan faktiki böhran içindədir. Ölkə sosial problemləri aradan qaldırmaq üçün kifayət qədər güc və potensiala malik deyil. Ermənistanın dövlət borcu isə rekord səviyyədədir. Mərkəzi Bankın hesabatına görə, xarici borc gəlirləri 60 faiz üstələyir. Bu isə son 10 il üçün ən böyük göstəricidir. İnflyasiya prosesi nəzarətdən çıxıb. Amma Sarkisyan rejimi, görünür, baş verənlərdən qətiyyən narahat deyil".
Erməni vətəndaş fəalı Sergey Culakyan qeyd edir ki, hakimiyyət bütün problemləri ört-basdır etmək üçün Qarabağ münaqişəsindən yararlanmağa üstünlük verir və bu siyasət hələ də dəyişməzdir. Onun sözlərinə görə, məhz münaqişəni əsas gətirən hakimiyyət sosial duruma etiraz edənləri sərt şəkildə susdurur. O, belə vəziyyətdə Ermənistanda və Qarabağdakı vəziyyətin çox acınacaqlı həddə çatdığını vurğulayır: "Bu gün oralardakı ictimai-iqtisadi durum belədir: xalq, praktik olaraq bütün əhali dilənçilik edir. İnsanların nə pulu var, nə də işi, heç nələri yoxdur. Ermənistanda qış soyuq keçir, amma bütün respublika üzrə evlərin əksəriyyətində istilik sistemi kəsilib. İnsanlar ona görə soyuqdan əzab çəkir ki, kommunal xidmətlərin haqqını ödəmək iqtidarında deyillər. Sıravi erməninin qidalanma rasionu bu gün yalnız çörəkdən ibarətdir ki, o da, necə deyərlər, doyunca deyil. Dövlətdən kömək istəmək nəinki faydasız, həm də təhlükəlidir. Xahişlər rejimdən narazılıq, hakimiyyətə böhtan kimi qəbul edilir və fiziki məhv etməyə qədər amansızcasına cəzalandırılır. Ermənilər özləri deyirlər ki, istəsələr, öldürəcəklər və heç gözlərini də qırpmayacaqlar. Ona görə də buna etiraz səsini ucaltmağa yalnız bəzi vətəndaşlar ürək edir".
O vurğulayır ki, belə vəziyyətdə cəmiyyətdə hakimiyyətdən narazılıq böyük sürətlə artır. İnsanlar isə həm də Qarabağ münaqişəsində iştirakın onlar üçün əhəmiyyətsiz olduğunu anlayır: "Hətta Qarabağ müharibəsinin veteranlarına da güzəştlər yoxdur. Aprel döyüşləri zamanı yaralananlar da heç bir tibbi və maddi yardım almır. Müdafiə Nazirliyi onları öz hesabına müalicə etməyə və saxlamağa hazırlaşmır. Bu və ya digər müharibə veteranının guya müalicəyə göndərilməsi barədə teleefirdə nümayiş etdirilən və rəsmi mətbuatda dərc edilən xəbərlər isə yalnız bir məqsədə, beynəlxalq fondlardan və xeyriyyə təşkilatlarından daha çox pul qoparmağa xidmət edir. Ancaq bu pullar da müharibədə zərər çəkmişlərə çatmır və yüksək rütbəli hərbçilərin və digər sahələrdəki vəzifəlilərin ciblərinə gedir. Onlar üçün əsgərin həyatı bir qəpik qədər də əhəmiyyət kəsb etmir".
Beləliklə, Ermənistan hakimiyyətinin siyasi gedişləri nəticəsində ölkənin istər regional, istərsə də beynəlxalq miqyasda təcrid vəziyyətinə düşməsi ölkəni böhran həddinə çatdırıb. "İrs" partiyasının parlament fraksiyasının rəhbəri Zarui Postancyan da bildirir ki, Ermənistanda əhalinin sosial vəziyyəti günü-gündən çətinləşir: "Ölkə yox olmaq həddindədir. Belə olan halda hökumət, çıxış yolu tapmaq əvəzinə, iqtisadiyyatda dirçəliş gözlənilmədiyini utanmadan etiarf edir. Hazırda Ermənistan iqtisadi cəhətdən geriləmə cədvəli üzrə dünya dövlətləri arasında axırıncı yerlərdə qərarlaşıb və nəyəsə nail olmaq məqsədilə xaricdən vəsait alır. Ölkə əhalisi geriləyən büdcədən, hər il olduğu kimi, bu il də əziyyət çəkir. Bu əvvəlki illərdə də belə idi, lakin erməni dasporunun köməyilə bu vəziyyət bir qədər stabilləşdirilirdi. Diaspor təşkilatlarının Ermənistana yardımdan imtinasından sonra isə rəsmi İrəvan çıxılmaz vəziyyətdə qalıb. Ona görə nəyəsə ümid etmək də əbəsdir".
Ümumiyyətlə, indi Ermənistanda bir fikir hakimdir ki, Qarabağ münaqişəsi davam etdiyi müddət ərzində iqtisadi tənəzzül daha da dərinləşəcək. Yaranmış vəziyyət də nümayiş etdirir ki, münaqişədən istifadə edərək hakimiyyətdə qalan Serj Sarkisyan iqtidarı Ermənistan iqtisadiyyatını daha sürətlə çökdürür. İlin sonunadək Ermənistan iqtisadiyyatında tənəzzülün 20 faizə qədər olması istisna olunmur. Ağır iqtisadi vəziyyət isə əhalinin əksəriyyətini yoxsulluğun son həddində yaşamağa gətirib çıxarmaqda, yaşayış səviyyəsi həddindən artıq ağırlaşmaqdadır. Bu səbəbdən indi belə bir fikir hakimdir ki, Qarabağ münaqişəsinin həlli Ermənistanın xilasına aparan yeganə yoldur. Münaqişənin çözüm müddəti uzandıqca Ermənistan problemlər məngənəsində sıxılmaqda davam edəcək. Bundan isə əziyyət çəkən hakimiyyət yox, sadə əhali olacaq. Bu səbəbdən ölkə daxilində iqtidardan konfliktin çözümünü sürətləndirməyi tələb edənlərin sayı artır.
Nahid SALAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.