Rusiya və Türkiyə arasında münasibətlərin normallaşması fonunda artıq bu ölkələrin əvvəl nəzərdə tutulan enerji layihələrini də reallaşdırması gözlənir. Söhbət ilk olaraq "Türk axını" layihəsindən gedir.
Rusiyanın energetika naziri Aleksandr Novak bəyan edib ki, Rusiya və Türkiyə yaxın bir-iki ay ərzində "Türk axını" üzrə hökumətlərarası sazişlə bağlı razılığa gələ bilər: "Hazırda layihəni həyata keçirmək üçün biz türk tərəfdaşlarımızla konkret addımları müzakirə edirik. Müvafiq "yol xəritəsi" tərtib olunaraq Türkiyə tərəfinə təqdim edilib. Həmçinin layihə ilə bağlı işçi qrup yaradılıb, dövlətlərarası sazişin layihəsi hazırlanıb". Onun sözlərinə görə, ən yaxşı halda, 2019-cu ilin sonunadək türk istehlakçılarını təmin etmək üçün ilk boru xətti inşa ediləcək.
Amma Oksford Enerji İnstitutunun Qaz araşdırmaları kafedrasının rəhbəri Conathan Stern deyir ki, "Türk axını"nda Türkiyənin faydalanacağı tək bir xətt olacaq: "İkinci bir xətt inşa ediləcəksə, bu halda Avropa İttifaqı tərəfindən qanunvericilik müqaviləsi tələb ediləcək". Aleksandr Novakın layihəyə bu ilin oktyabr ayında imza atılacağı və 2019-cu ilin ilk yarısında inşa işlərinə başlanacağı ilə bağlı açıqlamasını şərh edən ekspert qeyd edib: "Oktyabrda daha bir təxirəsalma olarsa, bu halda layihə 2019-cu ildə başa çata bilməz. Yox, nəzərdə tutulan tarixdə imzalar atılarsa, bu halda tək bir xətt inşa edilə bilər". Buna rəğmən, Rusiya və Türkiyə "Türk axını" qaz kəmərinin türk-yunan sərhədinə çıxarılması imkanını nəzərdən keçirir. "Qazprom"un İdarə Heyətinin sədri Aleksey Miller də bunu təsdiq edib: "Bəli, qaz kəmərinin türk-yunan sərhədinə çıxarılması planı var". Onun sözlərinə görə, "Qazprom" türk tərəfdaşları ilə Türkiyədə dəniz qaz kəmərinin tikintisini müzakirə edir, digər konfiqurasiyaları, əsasən də Bolqarıstana qaz kəmərinin çəkilməsini nəzərdən keçirmir. Amma Avropa İttifaqı "Türk axını"na qarşıdır və bu halda Türkiyə üzərindən Rusiya qazının Avropaya axını sual altına düşür. Digər tərəfdən, belə vəziyyət Azərbaycanın həyata keçirdiyi TANAP-ın şanslarını daha da artırır. Yəni TANAP-la Türkiyə üzərindən Avropaya qaz nəqli indiki halda ən məqbul variant sayılır. Bu şəraitdə hesab edilir ki, əslində, Rusiya da öz qazını məhz TANAP-la Avropaya sata bilər. Bunu Türkiyə də istəyir. Türkiyənin xarici işlər naziri Mövlud Çavuşoğlu bu xüsusda bildirib: "Türk axını" layihəsi ilə bağlı görüşlər davam edəcək və qısa zamanda icra işlərinə başlanacaq. Bu layihə "Qərb axını"ndan aldığımız Rusiya qazını əvəz edəcək. İldə 16 milyard kubmetr təbii qaz nəql olunacaq və əlavə həcm TANAP-a qoşulacaq. Düşünürük ki, bu işlər 2018-ci ilə kimi tamamlanacaq və bu təbii qaz Avropaya nəql ediləcək". Enerji İqtisadiyyatları Beynəlxalq Assosiasiyası (IAEE) və Türkiyə Enerji İqtisadiyyatı Dərnəyinin prezidenti Gürkan Kumbaroğlu da bildirir ki, "Türk axını" və TANAP layihələri rəqib deyil, bir-birini tamamlayan iki layihədir. Onun fikrincə, "Türk axını" bir çox baxımdan TANAP-la eynidir: "Bu iki layihəni bir-birinə rəqib deyil, bir-birini tamamlayan iki layihə olaraq görürəm. "Türk axını" və TANAP-la nəql olunan qazın bir hissəsinin Türkiyənin ehtiyacını qarşılamaqla, bir hissəsinin Avropanın ehtiyacına yönəldilməsi nəzərdə tutulur. Hər iki layihənin Türkiyədən Yunanıstana keçid nöqtəsi də eynidir".
TANAP-a Şimali İraq, İran və digər mənbələrin də qazının qoşulması ilə bağlı təkliflərə münasibət bildirən Kumbaroğlu İran qazının TANAP-la nəql oluna biləcəyini düşündüyünü qeyd edib:"İraqda da böyük ehtiyatlar var. Amma o bölgədə ciddi təhlükəsizlik problemi yaşanır. Xəzər bölgəsinə yönəlmiş boru xətlərində belə təhlükəsizlik problemi yoxdur. Bu problemin olmaması da regional əməkdaşlığın inkişafı ilə bağlıdır". O, bütün enerji layihələrində bölgənin əməkdaşlıq içində olmasının vacibliyini vurğulayıb.
Xatırladaq ki, rəsmi Bakı da İraq və İran qazının Azərbaycan ərazisi ilə nəql olunaraq Türkiyədə TANAP kəmərinə qoşulmaqla Avropaya nəqlini istisna etmir. Energetika nazirinin müavini Natiq Abbasov bu xüsusda bildirib: "Azərbaycan TANAP-ın əsas təşəbbüskarlarındandır. İran qazının Azərbaycan ərazisilə nəql olunaraq Türkiyədə TANAP-a qoşulub, buradan Avropaya nəqli imkanlarına baxılır". N.Abbasov əlavə edib ki, Azərbaycan və İran arasında İran qazının, hətta İraq qazının Azərbaycan ərazisindən tranziti üçün mövcud infrastruktur var:"İraqla İran arasında da belə infrastruktur var. Bu infrastrukturla İraq qazı İrana, buradan isə Azərbaycan ərazisinə ötürülə və Türkiyədə TANAP-a qoşulmaqla Avropaya nəql oluna bilər".
Tahir TAĞIYEV
