"NATO 3.0" - NATO-nun fokuslandığı yeni strateji mərhələni ifadə edən qeyri-rəsmi konsepsiyadır
Brüsseldə keçirilən NATO müdafiə nazirlərinin görüşü və onun ətrafında formalaşan "NATO 3.0" kimi qeyri-rəsmi ifadələr, əslində alyansın daxilində uzun illərdir yığılan strateji gərginliyin və yeni güc balansı axtarışlarının açıq müzakirəyə çıxması kimi qiymətləndirilə bilər. “NATO 3.0” NATO-nun Rusiyanın yaratdığı təhlükə, kibertəhlükələr və böyük güclər rəqabəti fonunda Avropanın müdafiədə daha çox məsuliyyət götürdüyü və kollektiv müdafiəyə yenidən fokuslandığı yeni strateji mərhələni ifadə edən qeyri-rəsmi konsepsiyadır. Görüşdə Mark Rutte və ABŞ müdafiə naziri Pit Hegseth tərəfindən səsləndirilən fikirlər, NATO-nun yalnız hərbi ittifaq deyil, eyni zamanda siyasi məsuliyyət bölgüsü mexanizmi kimi yenidən formalaşdırılması ehtimalını gündəmə gətirir.
Bu kontekstdə əsas müzakirə mövzusu ABŞ-ın Avropadakı rolunun dəyişməsi və Avropa ölkələrinin müdafiə sahəsində daha böyük yük götürməsi ideyasıdır. Uzun illərdir NATO-nun praktiki hərbi gücü əsasən ABŞ üzərində dayanır. Kəşfiyyat, hava üstünlüyü, strateji daşınma imkanları, nüvə çəkindirməsi və logistika şəbəkəsinin böyük hissəsi Vaşinqtonun nəzarətindədir. Avropa ölkələri isə daha çox yerli müdafiə, regional təhlükəsizlik və maliyyə təminatı funksiyasını yerinə yetirib. İndi müzakirə olunan model bu tarazlığın yenidən qurulması deməkdir.
Əgər ABŞ həqiqətən də Avropadakı hərbi mövcudluğunu mərhələli şəkildə azaltsa, bu, ilk növbədə strateji prioritetlərin dəyişməsi ilə bağlı olacaq. Vaşinqtonun diqqətinin Asiya-Sakit okean regionuna, xüsusilə Çinlə rəqabətə yönəlməsi artıq uzun müddətdir davam edən tendensiyadır. Belə bir dəyişiklik NATO daxilində "boşluq" yarada bilər və bu boşluğun Avropa tərəfindən doldurulması tələb olunur. Bu isə təkcə hərbi xərclərin artırılması deyil, həm də qərarvermə mexanizmlərinin dərindən dəyişməsi deməkdir.
Avropanın müdafiə yükünü daha çox üzərinə götürməsi ideyası isə formal bəyanatlardan daha geniş bir transformasiya prosesinə işarə edir. Bu, Avropa İttifaqı daxilində müdafiə sənayesinin inteqrasiyası, ortaq silah istehsalı layihələrinin genişləndirilməsi, milli ordular arasında koordinasiyanın gücləndirilməsi və NATO-dan asılı olmayan Avropa müdafiə strukturlarının inkişafı kimi addımları əhatə edə bilər. Belə bir inkişaf Avropanın uzun illərdir müzakirə edilən "strateji muxtariyyət" konsepsiyasının praktik mərhələyə keçməsi kimi də yozulur.
Lakin bu prosesin reallığa çevrilməsi ciddi çətinliklərlə müşayiət olunur. Avropa ölkələri arasında təhlükə qavrayışı eyni deyil. Şərqi Avropa Rusiya faktorunu əsas təhlükə kimi görərkən, Cənubi Avropa daha çox regional və miqrasiya təhlükələrinə fokuslanır. Bu fərqlilik vahid müdafiə strategiyasının formalaşdırılmasını çətinləşdirir. Eyni zamanda Avropanın hərbi sənaye potensialı ABŞ ilə müqayisədə hələ də parçalanmış və bəzi sahələrdə asılı vəziyyətdədir.
"Amerikanın Avropadan hərbi çəkilməsi" ifadəsi isə tam çıxış kimi yox, daha çox mərhələli yenidən yerləşmə kimi başa düşülməlidir. Bu, bəzi bazaların optimallaşdırılması, qoşun sayının azaldılması və Avropanın öz müdafiə qabiliyyətini artırması ilə paralel gedən proses ola bilər. Bunun nəticəsində NATO zəifləməkdən çox, funksional baxımdan dəyişmiş bir struktura çevrilə bilər.
Bu mümkün yeni modeldə NATO iki əsas sütun üzərində dayana bilər. Birinci sütun ABŞ-ın qlobal hərbi çəkindirmə və yüksək texnologiyalı müdafiə imkanlarını saxlaması, ikinci sütun isə Avropanın regional müdafiə və təhlükəsizlik məsuliyyətini daha aktiv şəkildə icra etməsi ola bilər. Beləliklə, ittifaq formal olaraq qalır, lakin daxilində güc və məsuliyyət bölgüsü daha simmetrik xarakter alır.
Bu transformasiyanın potensial nəticələrindən biri NATO-nun daha çevik, amma eyni zamanda daha mürəkkəb qərarvermə mexanizminə çevrilməsidir. Bir tərəfdən Avropa daha müstəqil hərəkət etmək imkanı qazanır, digər tərəfdən isə koordinasiya problemi və strateji parçalanma riski artır. Xüsusilə böhran anlarında qərarvermənin sürəti və effektivliyi ciddi sınaqdan keçə bilər.
Geosiyasi baxımdan isə bu proses yeni güc balansının formalaşması deməkdir. ABŞ qlobal səviyyədə Çinlə rəqabətə fokuslanarkən, Avropa öz təhlükəsizlik arxitekturasını daha çox özü idarə etməyə başlayır. Bu isə dünya siyasətində çoxqütblü təhlükəsizlik sisteminin daha da dərinləşməsi ilə nəticələnə bilər.
Nəticə etibarilə, Brüssel görüşü və “NATO 3.0” kimi ifadələr hələlik rəsmi sənədləşdirilmiş yeni sistem deyil, lakin mövcud reallığın siyasi dilə çevrilmiş formasıdır. Bu reallıq ondan ibarətdir ki, NATO artıq əvvəlki kimi tam asılılıq modeli ilə işləyə bilməz və yeni dövrdə məsuliyyət daha bərabər bölünməyə doğru gedir. Bu prosesin uğuru isə Avropanın strateji inteqrasiyası və ABŞ-ın bu keçidi necə idarə etməsindən asılı olacaq.
Akif NƏSİRLİ
