ABŞ və İran arasında imzalanan çərçivə sazişi Hormuz boğazının yenidən açılmasını və tərəflərin İranın nüvə proqramı ilə bağlı yeni danışıqlara başlamasını nəzərdə tutur. Sazişdən sonra İranın neft ixracına qoyulan məhdudiyyətlərin bir hissəsi dayandırılır və ölkənin dünya bazarına neft satışı bərpa olunur. Bununla yanaşı, İranın xaricdə dondurulmuş aktivlərinin açılması və müharibədən sonrakı bərpa üçün böyük maliyyə fondunun yaradılması da müzakirə olunur.
Bir çox analitiklər bu razılaşmanın faktiki olaraq İran üçün daha sərfəli olduğunu düşünür. Onların fikrincə, İran iqtisadi nəfəs alma imkanı qazanır, neft gəlirlərini bərpa edir və nüvə, raket proqramları ilə regional müttəfiqləri barədə ciddi güzəştlər vermir. ABŞ isə əsasən enerji bazarındakı böhranı yumşaltmaq, Hormuz boğazını açmaq və nüvə danışıqlarını yenidən başlatmaq məqsədinə nail olur.
Sazişin tam mətni rəsmi şəkildə açıqlanmadığından, hazırkı qiymətləndirmələr əsasən mediaya sızan sənədlərə və tərəflərin bəyanatlarına əsaslanır. Qarşıdakı 60 günlük danışıqların nəticəsi isə bu razılaşmanın həqiqətən kimin xeyrinə olduğunu daha aydın göstərəcək. Hazırkı vəziyyətdə bir çox müşahidəçilər İranın həm siyasi, həm də iqtisadi baxımdan daha əlverişli mövqe əldə etdiyini hesab edir.
Maraqlıdır, bu çərçivə sazişinin şərtlərinə baxdıqda, strateji baxımdan daha çox qazanan tərəf kimdir - İran, yoxsa ABŞ? İranın sanksiyalarının yumşaldılması, neft ixracının bərpası və 60 günlük danışıqlar müddətində əlavə təzyiqlərdən yayınması fonunda bu razılaşmanı Tehranın diplomatik qələbəsi hesab etmək olarmı?
İyunun 17-də Parisdə imzalanan çərçivə sazişinin detalları əsasən qapalı brifinqdə açıqlanan sənədə və tərəflərin bəyanatlarına əsaslanır, ona görə də tam mənzərə hələ formalaşmayıb. Mövcud məlumata görə, saziş Livan da daxil olmaqla bütün cəbhələrdə atəşkəsi, Hörmüz boğazının ticarət gəmiləri üçün açılmasını və ABŞ-ın dəniz blokadasının ləğvini nəzərdə tutur, tərəflər isə imzadan sonra 60 gün ərzində yekun razılaşma üzərində işləməyi öhdəliyə götürüblər.
Bu çərçivədə İranın qazandığı güzəştlər kifayət qədər konkretdir. Neft ixracına şamil edilən sanksiyaların yumşaldılması Tehrana gəlir mənbəyini bərpa etmək imkanı verir, dondurulmuş aktivlərin (təxminən 24-25 milyard dollar həcmində) mərhələli açılması müzakirə olunur, üstəlik ən azı 300 milyard dollarlıq bərpa fondu da gündəlikdədir - baxmayaraq ki, ABŞ rəsmiləri bu fonda birbaşa pul qoymayacaqlarını, sadəcə regional tərəfdaşlarla dəstək formatında iştirak edəcəklərini vurğulayıblar. Daha maraqlısı, 60 günlük "ödənişsiz keçid" müddəti bitdikdən sonra İranın Hörmüzdən keçən gəmilərdən təhlükəsizlik, dənizçilik və sığorta xidmətləri adı ilə rüsum almaq hüququ qazanacağına dair məlumatlar var - bu, sırf rəqəmlərdən kənar, simvolik baxımdan da Tehran üçün əhəmiyyətli bir nailiyyətdir.
Digər tərəfdən, ABŞ-ın əldə etdiklərini də nəzərdən qaçırmaq olmaz. Vaşinqton rəsmiləri sazişi "Hörmüzün açılmasına şərait yaradan və İranın üzərinə nüvə materiallarını məhv etmək öhdəliyi qoyan" razılaşma kimi təqdim edirlər: İran yenidən nüvə silahı əldə etməyəcəyini təsdiqləyir, zənginləşdirilmiş uran ehtiyatını zəiflədib bomba düzəltmək üçün yararsız hala salmağa razılaşır, yoxlama da BAEA və ABŞ texniki ekspertləri vasitəsilə aparılacaq. Sanksiyaların ləğvi də heç də avtomatik deyil - bu, "İranın yaxşı davranışından" asılı olaraq mərhələli şəkildə həyata keçiriləcək, yekun saziş əldə olunana qədər isə ABŞ hərbi mövcudluğunu regionda saxlayacaq.
Beləliklə, "kim daha çox uduzdu" sualına birmənalı cavab vermək hələlik çətindir, çünki hər iki tərəf öz auditoriyasına fərqli mesaj verir. İqtisadi tərəfdən baxsaq, İranın nəfəs alma fasiləsi qazandığı və bunun ciddi geri dönüşü olmayan bir uduş olduğu deyilə bilər, xüsusən neft gəlirlərinin və beynəlxalq ticarətə çıxışın bərpası baxımından. Ancaq strateji-hərbi tərəfdən baxsaq, İranın nüvə materiallarını zəiflətmək öhdəliyi, davam edən sıx yoxlama rejimi və ABŞ-ın "yaxşı davranış" şərti ilə bağladığı güzəştlər Tehranın əlini tam azad etmədiyini göstərir. Bəzi ABŞ rəsmiləri açıq deyirlər ki, hərbi və iqtisadi təzyiqlər lazım gəlsə qısa müddətdə yenidən tətbiq oluna bilər - bu da sazişin Tehran üçün qəti qələbə olmaqdan daha çox, şərti və müvəqqəti bir nəfəslik fasilə olduğu fikrini gücləndirir.
Qarşıdakı 60 günlük danışıqlar mərhələsi, xüsusən bu həftəsonu İsveçrədə keçiriləcək görüşlər, sazişin əsl mahiyyətini göstərəcək sınaq olacaq. Əgər Tehran nüvə proqramı və uranın aqibəti ilə bağlı geniş güzəştlər verməyə məcbur olarsa, "İranın diplomatik qələbəsi" tezisi zəifləyəcək; əksinə, vəd edilən maliyyə dəstəyi və sanksiya yumşaltmaları sürətlə həyata keçərsə, indiki qiymətləndirmələr təsdiqlənmiş olar.
Akif NƏSİRLİ
