ABŞ-İran razılaşması müvəqqəti olsa da uğurlu olmaq üçün kifayət qədər şansa malikdir. Ən azı 19 iyunda iki ölkənin nümayəndələrinin - ehtimal ki, ABŞ vitse-prezidenti Ceyms Vens və İran parlamentinin sədri Məhəmməd Bağır Qalibafın - birgə bəyannamə imzalayacağı tarixdən başlayaraq, ölkələrin yekun razılığa gəlmək üçün 60 günü olacaq. Bu iki aylıq müddət Donald Trampa digər vacib beynəlxalq məsələlərə diqqət yetirmək imkanı verir. Ukrayna məsələsi prioritetdir.
İranla bağlı razılaşmanın elan edilməsindən bir gün sonra Tramp Ukrayna münaqişəsinin həlli üçün bütün səylərini göstərəcəyinə söz verdi. O, Fransada keçirilən G7 sammiti çərvəsində deyib: "Əlimdən gələni edəcəyəm”. Tramp artıq iyun ayında razılaşma yolunda ilk addımı atmışdı. O, Evian şəhərində Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski ilə görüşmüşdü. "Bizim bir görüşümüz oldu. Yaxşı görüşümüz oldu". Tramp ötən ili Ukrayna məsələsi üzərində səylə çalışdı. Onun səyləri sayəsində ABŞ və Rusiya arasında bir sıra görüşlər, o cümlədən Alyaskada prezident səviyyəsində görüşlər keçirildi. O, həmçinin Zelenskini Ağ Evdə qəbul etdi və həm Avropada, həm də Oval Ofisdə Avropa liderləri ilə danışdı. Rusiya və Ukrayna arasında danışıqların üç raundu 2025-ci ilin may ayından iyul ayına qədər İstanbulda keçirildi və daha sonra Əbu-Dabidə davam etdirildi. Danışıqlar prosesi müxtəlif uğurlarla davam etdi. Rusiyada Donald Tramp və Vladimir Putinin Alyaskadakı razılaşmaları tərifləndi. Avropalılar əvvəlcə kənarda qaldıqlarına görə narahat idilər, lakin 2025-ci ilin sonuna qədər Tramp onları getdikcə daha çox prosesə cəlb etməyə başladı və hətta Ukrayna üçün təhlükəsizlik zəmanətləri də daxil olmaqla, onların istəklərini ilkin planına daxil etdi. Rusiyada Avropanın artan iştirakı isə "Ankoric ruhu"nu sarsıdan dağıdıcı element kimi qəbul edildi.
Zelenski hələ də Rusiyanın nəzarəti altında olan ərazilərlə bağlı dəqiq bir cavab verməyib; o, Ukrayna qoşunlarının Donetskdən çıxarılması məsələsində güzəştə getmək istəmir. Fevralın əvvəlində Əbu-Dabidə keçirilən son görüşə qədər diplomatik proses tamamilə dayanmışdı. ABŞ-İsrail müharibəsinin başlanması bir tərəfdən Trampı Ukrayna razılaşmasından bir neçə ay yayındırdı, digər tərəfdən isə ona fasilə verib sülh prosesini yenidən başlatmağa imkan verdi. Tramp Ukrayna ilə bağlı danışıqları bərpa etməyə can atır, lakin son dörd ayda şərtlər dəyişib. Diplomatiyaya mane olacaq yeni amillər ortaya çıxıb, məsələn, Ukraynanın Rusiyanın dərinliklərinə endirdiyi pilotsuz təyyarələr. Zelenskinin Kremldə sülh danışıqlarına çağırış məktubu ultimatum xarakteri daşıdığı üçün şübhə ilə qarşılanıb. Eyni zamanda, Avropada dialoqa ehtiyacın anlaşılması getdikcə artır və Aİ liderləri getdikcə Vladimir Putinlə birbaşa ünsiyyətə ehtiyac olduğunu bəyan edirlər. Nəzəri olaraq, ABŞ prezidentinin səylə iştirakı ilə diplomatik səylər yenidən aktivləşdirilə bilər. Trampın Ukraynaya qayıdacağını elan etdiyi gün Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidanın Moskvaya uçması və İstanbulun Rusiya və Ukraynadan nümayəndə heyətlərini qəbul etməyə hazır olduğunu açıq şəkildə bildirməsi təsadüfi deyil. Beləliklə, ən azından Trampın Rusiya və Ukraynanın İstanbulda memorandum mübadiləsi apardığı prosesi düz bir il əvvəl olduğu vəziyyətə qaytarmaq şansı var. Trampın ara seçkiləri, bir çox digər məsələlərdə olduğu kimi, Ukrayna prosesini sürətləndirmək üçün əlavə bir motivasiya olaraq qalır. Əgər 3 noyabra qədər Ukrayna münaqişəsinin həllinə nail olmasa da, ən azı Moskva ilə Kiyev arasında dialoqun bərpasına nail olsa, bu hadisə seçicilərə xarici siyasət uğuru kimi satıla bilər. Əsas məsələ odur ki, razılaşmanın olmaması səbəbindən Vaşinqton o vaxta qədər İrana daha bir müharibə elan edə bilməyəcək.
Tahir TAĞIYEV
