Vitse-prezident Ceyms Vens bildirib ki, ABŞ administrasiyası sülh prosesinin bir hissəsi olaraq İrana birbaşa maliyyə yardımı göstərmək niyyətində deyil. Bununla belə, o əlavə edib ki, iranlılar digər ölkələrdən investisiyalara etibar edə bilərlər. Görünür, Tehran əsas maliyyə güzəştlərini ərəb ölkələrinin paytaxtlarından alacaq. Məlumata görə, Qətər gəmilərinin Hörmüz boğazından keçməsi üçün regional qonşusuna milyardlarla dollar göndərib. BƏƏ də İrana güzəşt edərək bank hesablarının dondurulmasını aradan qaldırıb. Bütün bu addımlar ABŞ tərəfindən alqışlanır.
Ceyms Vens “Fox News”a verdiyi müsahibədə Tehranın Yaxın Şərq sülh prosesinin son mərhələlərində xarici investisiyalar üçün potensialından danışıb: “Sazişdə İran hakimiyyətinin bir qəpik də Amerika pulu almayacağı bildirilir. Sazişdə həmçinin qeyd olunur ki, sanksiyalar yumşaldılacaqsa, iranlılar qlobal iqtisadiyyata inteqrasiya edəcəklərsə, biz ABŞ-ı deyil, digər dövlətləri öz ölkələrinə investisiya qoymağa dəvət edəcəyik. Lakin bu, yalnız razılaşmalara əməl edildiyi təqdirdə mümkündür”. NBC-yə verdiyi başqa bir müsahibədə Vens bildirib ki, saziş üzərində işləyərkən ABŞ və İran əsasən İslam Respublikasının sazişdən necə faydalana biləcəyinə diqqət yetirib: "Onlar terror təşkilatlarının maliyyələşdirilməsini dayandırmaqdan faydalanacaqlar. Onlar ölkələrinin investisiya cəlbediciliyini artırmaqdan faydalanacaqlar. Beləliklə, hər şey elə qurulub ki, onlar sazişin öz hissələrini yerinə yetirdikcə getdikcə daha çox faydalanacaqlar. Daha az iş görsələr, daha az, bəlkə də heç nə əldə etməyəcəklər". Lakin Tehran artıq ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki müttəfiqlərindən və Donald Tramp administrasiyasının təsdiqi ilə maliyyə təşviqləri almağa başlayıb. Mənbələr "Israel Hayom"a bildiriblər ki, ABŞ Qətər və İran arasında gizli şəkildə maliyyə və dənizçilik müqaviləsini təsdiqləyib və bu müqaviləyə əsasən Tehrana Qətər tankerləri və gəmilərinin Hörmüz boğazından maneəsiz keçməsi müqabilində milyardlarla dollar ödənilib. Mənbələrə görə, Qətər İranın enerji infrastrukturuna yenidən hücumlarından ehtiyat edərək öz təhlükəsizliyini təmin etməyə çalışıb. Qətərin baş naziri və xarici işlər naziri Məhəmməd bin Əbdürrəhman Əl-Tani ölkəsinin ABŞ-İran razılaşmasını dəstəklədiyini bildirib. Baş nazir sosial mediada vurğulayıb: "Qarşıdan gələn danışıqlarda müsbət və konstruktiv ruhda iştirak edən bütün tərəfləri səbrsizliklə gözləyirik, əldə edilən irəliləyişin möhkəmlənməsinə və inkişaf etdirilməsinə töhfə veririk. Bir daha təsdiq edirik ki, Qətər dövləti həmişə bu səylərin və regional və beynəlxalq səviyyələrdə dialoq və dinc vasitələrlə təhlükəsizliyə və sabitliyə töhfə verən hər şeyin güclü tərəfdarı olaraq qalacaq". ABŞ-İsrail əməliyyatının başlanğıcından bəri İslam Respublikasına qarşı xüsusilə sərt mövqe tutan ərəb dövləti olan Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri də İrana maliyyə stimulları verməyə hazır olduğunu nümayiş etdirib. “Reuters”in bu yaxınlarda verdiyi məlumata görə, Əbu-Dabi dondurulmuş İran aktivlərinin ən azı 10 milyard dollarını azad etməyə razılaşıb. BƏƏ liderləri artıq bu vəsaitin təxminən 3 milyard dollarını İrana köçürüblər. Qeyd olunur ki, Tramp administrasiyası bu razılaşmadan xəbərsiz ola bilməzdi. Bunun müqabilində BƏƏ İrandan öz ərazisinə müntəzəm hücumları dayandırmasını tələb edib. İran üçün digər maliyyələşdirmə mənbəyi razılaşmanın son mərhələlərində yaradılması gözlənilən İran iqtisadiyyatının inkişafı üçün investisiya fondu ola bilər. Onun təxmini həcmi 300 milyard dollar olaraq qiymətləndirilir. Bu vəsait əsasən yenidənqurma proqramının başlanması və zədələnmiş infrastrukturun bərpası üçün istifadə olunacaq. Tehran təzminat tələblərinin bir hissəsi olaraq məhz bunu istəyirdi. Mənbələrin “The Financial Times” qəzetinə verdiyi məlumata görə, Avropa, Asiya və ABŞ-dan çoxsaylı şirkətlər artıq layihəyə güclü maraq göstəriblər. Lakin İsrail kəşfiyyat rəsmiləri İrana artıq verilən və ya veriləcək maliyyə təşviqlərinin miqyasından narahat olduqlarını iddia edirlər. Yəhudi dövləti hesab edir ki, İslam Respublikası bu vəsaitlərdən Livandakı “Hizbullah”, Qəzza zolağındakı Fələstin milisləri və Yəməndəki “Ənsar Allah” hərəkatı da daxil olmaqla Yaxın Şərqdəki proksi qüvvələr şəbəkəsini gücləndirmək üçün istifadə edə bilər. Bundan əlavə, İsrail etiraf edir ki, İran rəhbərliyi növbəti mümkün münaqişədə İsrailə mütənasib cavab vermək üçün bu vəsaitlərdən müdafiə qabiliyyətlərini bərpa etmək məqsədilə istifadə edəcək. Lakin mənbələr bildirir ki, İsrail tərəfinin müqavilənin imzalanmasının qarşısını ala bilməsi ehtimalı azdır.
Tahir TAĞIYEV
