2025-ci ilin oktyabr ayında Avropa Parlamentinin Sənaye, Tədqiqat, Enerji və Beynəlxalq Ticarət komitələri 2026-cı ilin yanvarından etibarən Rusiya qazı və neftinin idxalına tam qadağa qoyulmasına dair qanun layihəsini təsdiqləyib. Qərar həm boru kəməri, həm də mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) idxalını əhatə edir.
Qısamüddətli müqavilələr 17 iyun 2026-cı il tarixinədək, uzunmüddətli müqavilələr isə 1 yanvar 2027-ci il tarixinədək qüvvədə qalacaq. Bu qadağa Rusiyanın Ukraynaya təcavüzündən sonra Avropaya qarşı enerji resurslarını silah kimi istifadə etməsinə cavab olaraq qəbul edilib.
Avropa Parlamentinin qərarı hələ ki, ilkin səviyyədədir və qanun layihəsi kimi qəbul olunub. Qadağanın tam tətbiqi üçün bütün üzv dövlətlərin razılığı tələb olunur. Avropa Komissiyası üzv dövlətləri alternativ enerji mənbələrinə keçməyə təşviq və maliyyə dəstəyi təmin edəcək. Enerji asılılığı yüksək olan ölkələr, məsələn, Macarıstan və Slovakiya icrada güzəştlər tələb edə bilər. Qadağanın icrası Avropa İttifaqı üzv dövlətlərinin enerji bazarına və milli maraqlarına görə müəyyən dərəcədə dəyişə də bilər. Amma bu güzəştlər Rusiyaya təzyiqlərin effektini aşağı salmaq bahasına başa gələcək.
Macarıstan 2021-ci ildə Rusiya ilə 15 illik qaz müqaviləsi bağlayıb. Ölkənin təbii qaz istehlakının təxminən 85%-i Rusiyadan idxal olunur (2024-cü il məlumatları). Alternativ enerji mənbələrinə keçid, xüsusilə qış aylarında yüksək enerji tələbatını qarşılamaq üçün çətinliklər yaradır.
Rusiyadan idxal olunan qaz Slovakiyanın ümumi qaz istehlakının təxminən 80%-ni təşkil edir. Qışda enerji tələbatının zirvə vaxtlarında ölkə Rusiya qazına güvənir. LNG terminalları vasitəsilə alternativ təminat hələ məhduddur.
Bu rəqəmlər göstərir ki, hər iki ölkə qadağanın tətbiqi zamanı ciddi iqtisadi və texniki çətinliklərlə üzləşə bilər.
Avropa İttifaqı Rusiya qazından asılılığı azaltmaq üçün bir neçə addım atır:
1. Mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG):
2024-cü ildə Aİ ABŞ-dan 45 milyard kub metr, Qətər və Norveçdən isə əlavə 30 milyard kub metr LNG idxal edib. Bu, Rusiyadan idxalın əvəz olunması baxımından mühüm addımdır.
2. Bərpa olunan enerji mənbələri:
2025-ci il üçün Avropada külək və günəş enerjisindən elektrik istehsalı 35%-i keçib. 2030-cu ilədək bu göstəricinin 50%-ə çatdırılması planlaşdırılır.
3. Qaz anbarları və nəqliyyatın şaxələndirilməsi:
Avropa qaz anbarlarının doldurulma səviyyəsi 2025-ci ilin sentyabr ayında 95%-ə çatıb. Yeni boru kəmərləri və LNG terminalları vasitəsilə təchizat zənciri gücləndirilir.
Buna baxmayaraq, Macarıstan və Slovakiya kimi ölkələr üçün alternativ mənbələr hələ ki, tam effektiv deyil və qiymət baxımından çətinlik yarada bilər.
Qadağa Rusiyanın illik qaz ixracından təxminən 35-40 milyard avro gəlirinin itirilməsinə səbəb ola bilər.
Amma bu qadağalar nəticəsində enerji qiymətlərinin artması ehtimalı da var. Xüsusilə qış aylarında qaz qiymətləri spot bazarda 30-40% arta bilər.
Macarıstan və Slovakiya kimi ölkələrin qadağaya qarşı çıxması, Aİ-nin enerji siyasətində vahidliyi və koordinasiyasını risqə ata bilər.
Bundan başqa, qadağa Avropanın geopolitik müstəqilliyini artırmaqla yanaşı, Rusiyaya qarşı iqtisadi təzyiq vasitəsi kimi də nəzərdən keçirilir.
Yəni Avropa Parlamentinin Rusiya enerji resurslarına idxal qadağası Aİ-nin enerji təhlükəsizliyini gücləndirmək və Rusiyanın enerji silahından istifadə risqini azaltmaq məqsədi daşıyan strateji addımdır. Lakin qərarın icrası üzv dövlətlərin milli maraqları və enerji asılılığından asılı olacaq.
Macarıstan və Slovakiya üçün qadağa həm texniki, həm də iqtisadi çətinliklər yarada bilər.
Alternativ enerji mənbələri və tədarük zəncirləri hələ tam yetkin deyil.
Aİ-nin enerji siyasətində vahidliyin qorunması üçün Komissiyanın koordinasiyası kritik əhəmiyyət kəsb edir.
Bu qərar həm Avropa enerji bazarına, həm də Rusiya ilə iqtisadi əlaqələrə uzunmüddətli təsir göstərəcək.
Akif NƏSİRLİ
