Rusiya Volqa-Xəzər kanalının dərinləşdirilməsini dayandırmaqla Orta Dəhlizin qarşısını ala bilmir, əksinə, onun cazibəsini artırır
Qonşu ölkə transxəzər dəhlizlərinin inkişafı üçün vacib olan layihəni - Volqa-Xəzər kanalının dərinləşdirilməsini davam etdirməkdən imtina edib.
İnbusiness.kz xəbər verir ki, Rusiya hökuməti tərəfdaşlar qarşısında Volqa-Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi Kanalını (VCSSC) 4,2 metrdən 4,5 metrə qədər dərinləşdirmək öhdəliyi götürüb. Lakin indi layihəni dayandırmaq qərarına gəlib.
Rusiyanın fikri nədir? Bəlkə dibdərinləşpdirmə prosesini dayandırır ki, Rusiyadan kənar transxəzər daşımalarını əngəlləsin? Amma bununla Rusiya öz iqtisadiuyatına da ziyan vurur. Bəlkə səbəb maliyyə çatışmazlığıdır?
Baki-xeber.com-a görə, irəli sürülən ehtimallar - Rusiyanın dibdərinləşdirilməni dayandırmasının transxəzər daşımalara maneə yaratmaq məqsədi daşıması, bu qərarın iqtisadi motivlərlə bağlı olması və ya maliyyə çatışmazlığından qaynaqlanması inbusiness.kz məqaləsində təsvir olunmuş faktlara əsasən tamamilə əsaslı görünür.
Nə baş verir? Rusiyanın hökuməti 4,2-4,5 m-lik gəmilərin keçməsi üçün Volqa-Xəzər dənizçilik kanalının əsaslı dərinləşdirilməsi layihəsini 2025-ci ildə maliyyələşdirməkdən vaz keçib. Bu qərar 31 iyul 2025-ci il tarixində baş nazirin müavini V.Savelyev tərəfindən Putinə ünvanlanan məktubda təsdiq olunub.
“Rosmorport” kanal dərinləşdirmə işləri üçün 2023-cü ildə 4,08 mrd rubldan yalnız 2,08 mrd rublu dövlət büdcəsindən, qalanını isə öz vəsaiti hesabına ayıra bilib. 2024-cü ildə isə yalnız 3,51 mrd rubldan ibarət vəsaitlə işləyib, amma bu tam maliyyə təminatı deyildi.
Bu səbəbdən 2025-ci il üçün tələb olunan ən azı 3,53 mrd rubllıq maliyyələşdirmə mümkün olmayıb. “Rosmorport”un çətin maliyyə vəziyyəti buna imkan verməyib.
Nəticə olaraq, 4,2-4,5 m dizayn tıxacına malik gəmilər bu hissədən keçə bilmirlər və yalnız orta ölçülü gəmilər və ya qismən yüklənmiş gəmilər istifadə olunur. Məsələn, 2024-cü ildə Astara-Həştərxan və Olya limanlarına yalnız iki gəmi yan ala bilib.
“Bəlkə Rusiyanın fikri transxəzər daşımalara mane olmaqdır” mülahizəsi müəyyən qədər artıq reallaşıb. Kanalın dərinləşdirilməməsi transxəzər, yəni Rusiya ərazisini keçməyən orta və ya tam yük gəmilərinin istifadəsinə məhdudiyyət yaradır. Ancaq bu, Rusiyanın birbaşa siyasəti deyil - daha çox lazımi vəsaitin təmin edilməməsindən qaynaqlanır. ABŞ və Avropa bazarına çıxışını diversifikasiya etməyə çalışan digər Xəzəryanı ölkələr üçün bu, özündə dolayı əngəl təşkil edir.
Amma bu, eyni zamanda, Rusiyanın öz iqtisadiyyatına da ciddi ziyan verir. Dərinləşdirilmənin ləngiməsi yük tutumunu 70-80%-ə qədər azaldır. Bu da daşımaların maya dəyərini artırır və tranzit gəlirlərini azaldır. Bununla belə, Rusiyanın iqtisadiyyatı bu durumdan ziyan çəkir. Nəinki regional tranzitdə, həm də logistika verimliliyində žərərlər ortadadır.
Əsas səbəbin maliyyə çatışmazlığı olduğu tam dəqiqdir. “Rosmorport”un maliyyə durumu 2025-ci il üçün kifayət qədər investisiya təmin etməyə imkan vermədi. Hökumət bu layihəni iqtisadi cəhətdən "tələb olunmayan" və “səmərəsiz” hesab edərək maliyyəni kəsdi. Bu isə kanalın dərinləşdirilməsini qeyri-mümkün etdi.
Xəzərin su səviyyəsinin azalması problemdir və bu yalnız Rusiyanın daxili məsələsi deyil. İqlim dəyişiklikləri və Volqa üzərindəki bəndlərin fəaliyyəti kimi faktorlar bu trendləri daha da gücləndirir.
“Transxəzər” boru kəmərləri məsələsində isə Rusiya ekoloji narahatlıqları əsas gətirərək bu cür layihələri birgə razılıq olmadan həyata keçirməyin qəbuledilməz olduğunu bəyan edir. Beləliklə, öz nəzarətini qoruyaraq, rəqib marşrutların açılmasının qarşısını alır.
Nəticə olaraq qeyd edək ki, Rusiyanın dərinləşdirmə prosesini dayandırmasının əsas səbəbi maliyyə çatışmazlığıdır, yəni “Rosmorport”un maliyyə vəziyyəti bu investisiyanı sürdürməyə imkan verməyib.
Dolayı təsir olaraq bu qərar transxəzər daşımalarına mane olur və Rusiya üçün tranzit gəlirlərin itirilməsinə, həmçinin gəmilərin yük tutumlarının azalmasına səbəb olur. Yəni Rusiyanın öz iqtisadiyyatına da ziyan dəyir.
Bu, xüsusi bir geosiyasi plan kimi görünmür, daha çox iqtisadi reallıq və büdcə prioritetlərinin nəticəsidir.
Ola bilərmi Moskva bununla Rusiyadan yan keçən Orta Dəhlizin aktuallaşmasına əngəl törətmək istəyir?
Əvvəl o suala cavab tapaq ki, Rusiya üçün Orta Dəhlizin (Transxəzər-Orta Asiya-Azərbaycan-Gürcüstan-Türkiyə) aktuallaşması nə deməkdir? Orta Dəhliz Rusiya ərazisindən yan keçərək Çinlə Avropa arasında yük daşımalarının birbaşa alternativ marşrutu rolunu oynayır. 2022-ci ildən (Ukrayna müharibəsi və sanksiyalardan sonra) bu dəhlizin çəkisi xeyli artıb. Azərbaycan, Qazaxıstan, Gürcüstan və Türkiyə tranzit gəlirlərini artırmaq üçün Orta Dəhlizi gücləndirməkdə maraqlıdır. Rusiya üçün isə bu, şimal marşrutlarının əhəmiyyətini azaldır və onun üzərindəki logistik və geosiyasi imkanlarını zəiflədir.
Amma görək Volqa-Xəzər kanalının dərinləşdirilməsinin dayandırılması Orta Dəhlizə necə təsir edir? Əgər kanal normal rejimdə dərinləşdirilsəydi, böyük gəmilər rahat keçərdi və Xəzərin Rusiyaya məxsus şimal limanları (Olya, Həştərxan) Orta Dəhlizə də qoşula bilərdi. İndi isə həmin kanalda məhdud tutumlu gəmilər istifadə olunur. Bu da daşınma xərclərini artırır və yük axınının bir hissəsini məcburən Azərbaycan-Qazaxıstan bərə xətlərinə yönəldir. Yəni faktiki olaraq, Rusiyanın addımı Orta Dəhlizi zəiflətmir, əksinə, onun aktuallığını daha da artırır. Çünki yüklər Rusiya marşrutundan yan keçərək daha sabit və proqnozlaşdırılan xətlərə yönəlir.
Rusiya görəvliləri rəsmi olaraq deyirlər ki, səbəb maliyyə çatışmazlığıdır. Həqiqətən də “Rosmorport”un büdcəsi çatmır. Amma geosiyasi baxımdan bu qərar Moskvanın işinə də yaraya bilər. Rusiya Orta Dəhlizdə həddən artıq sürətli irəliləyişin qarşısını almağa çalışır, amma bunu açıq şəkildə deyil, maliyyə və ekoloji bəhanələrlə edir.
Yəni bu həm maliyyə reallığıdır, həm də dolayı geosiyasi “əlverişli təsadüf” ola bilər.
Bəli, Rusiya Orta Dəhlizin aktuallaşmasından narahatdır. Amma Volqa-Xəzər kanalının dərinləşdirilməsini dayandırmaqla onun qarşısını tam ala bilmir. Əksinə, bu addım yükdaşımaları daha çox Transxəzər istiqamətinə yönəldir və Orta Dəhlizin cazibəsini artırır.
Akif NƏSİRLİ
