Türkmənistan, Özbəkistan və Azərbaycan nəqliyyat və logistika infrastrukturunu inkişaf etdirmək üçün yeni regional ittifaq yaratmaq yönündə güclərini birləşdirir. Bu addım təkcə regional inteqrasiya istəyi ilə deyil, həm də Avropanın Mərkəzi Asiya və Əfqanıstanın xammallarına çıxışı nəzərdə tutan strateji “Qlobal Gateway” təşəbbüsünə uyğundur.
Xatırladaq ki, bu günlərdə Türkmənistan, Azərbaycan və Özbəkistan liderləri dostluq əlaqələrini möhkəmləndirmək üçün Avaza milli turizm zonasında görüş keçiriblər. Avqustun əvvəlində BMT-nin dənizə çıxışı olmayan inkişaf etməkdə olan ölkələr üzrə III konfransı çərçivəsində Özbəkistan, Türkmənistan və Azərbaycan yeni regional ittifaqın yarandığını elan etdilər. Türkmən xalqının lideri, Xalq Məsləhətinin sədri Qurbanqulu Berdiməhəmmədovun təklif etdiyi bu təşəbbüs avqustun 22-23-də hazırlanıb. Bu fonda Azərbaycan və Özbəkistanın başçıları yenidən Türkmənistana səfər ediblər. Bu görüşün məqsədi geniş spektrdə kommunikasiya və əməkdaşlıq perspektivlərinin ətraflı müzakirəsi olub. Səfər proqramına Qurbanqulu Berdiməhəmmədov və prezidentlər İlham Əliyev və Şavkat Mirziyoyev arasında ikitərəfli danışıqlar daxil edilib, sonra tammiqyaslı üçtərəfli sammit keçirilib. İlham Əliyev burada qeyd edib ki, belə üçtərəfli görüşlər qardaş ölkələrə əla nəticələr verəcək real faydalarla nəticələnir. Şavkat Mirziyoyev öz növbəsində əlavə edib ki, üç ölkənin böyük tranzit potensialı var. Mövcud və yeni nəqliyyat dəhlizlərini birləşdirməklə, Özbəkistan liderinin fikrincə, Özbəkistan, Türkmənistan və Azərbaycan ərazilərindən keçməklə Çini Cənubi Asiya, Yaxın Şərq və Avropa ilə birləşdirəcək etibarlı və səmərəli marşrut yaratmaq olar. Özbəkistan artıq bu istiqaməti fəal şəkildə inkişaf etdirir: Çin-Özbəkistan dəmir yolunun tikintisinə başlanılıb, Pakistan və Əfqanıstanla Trans-Əfqan dəhlizi haqqında memorandum imzalanıb. Mirziyoyevin sözlərinə görə, yeni yük axınları hər üç ölkənin infrastrukturunu yükləməlidir. Liderlər həmçinin Zəngəzur dəhlizinin də daxil olduğu Orta Dəhlizin inkişafını müzakirə ediblər. Həmçinin Türkmənbaşı və Bakı limanlarının modernləşdirilməsi - onların keçid qabiliyyətinin artırılması, müasir logistikanın yaradılması, vahid tarif siyasəti, rəqəmsallaşma və yüklərə nəzarət məsələləri müzakirə olunub. Özbəkistan da öz növbəsində biznesin əsas bazarlara daha tez və sərfəli daxil olmasına kömək etmək üçün nəqliyyat tariflərini azaltmağa hazırdır. Bundan əlavə, Özbəkistan Xəzər dənizi ilə daşıma üçün öz bərə potensialını inkişaf etdirməkdə maraqlıdır. Bütün bu təşəbbüslərin həyata keçirilməsi üçün Mirziyoyev yol xəritəsinin yaradılmasını və əsas istiqamətlər üzrə mütəmadi olaraq nazirlərin görüşlərinin təşkil edilməsini təklif edib.
Qurbanqulu Berdiməhəmmədov Avropaya yaşıl enerjinin tədarükü layihəsinin perspektivlərini də qeyd edib. O, ənənəvi karbohidrogenlər sahəsində Xəzər şelfində geoloji kəşfiyyat və yataqların işlənməsi imkanlarının birgə öyrənilməsini təklif edib.
Məsələ ilə bağlı rus ekpert Stanislav Pritçin qeyd edir: “Üç ölkənin - Türkmənistan, Azərbaycan və Özbəkistanın bu ittifaqı formal olaraq hələ institusionallaşdırılmayıb. Bu, daha çox onlar arasında artıq formalaşan əlaqəni möhkəmləndirmək cəhdidir, ona məntiqi əsas verir. İqtisadi baxımdan Türkmənistan və ya Qazaxıstanın iştirakı olmadan bu cür tərəfdaşlıqlar öz mənasını itirir - axı Özbəkistanın Xəzər dənizinə çıxışı yoxdur. Lakin bu, Türkmənistanın Xəzər dənizinə çıxışı üçün boşluqdur. Bu üçlük çərçivəsində ticarətin həcmi hələ də çox təvazökardır”. Ekspertin fikrincə, ölkələrdə oxşar malların istehsalı bu alyansı daha çox siyasi motivli edir: “Bu, beynəlxalq arenada ölkələrin mövqelərini gücləndirmək və tranzit icazələri ilə bağlı çətinliklərə baxmayaraq, Özbəkistanın ixracını və Türkmənistan və Azərbaycan vasitəsilə tranzitini asanlaşdırmaq üçün nəzərdə tutulub. İndi bu, daha çox qeyri-rəsmi birlikdir, lakin bütün iştirakçılar üçün faydalı olan real nəqliyyat və logistika layihələri həyata keçirilərsə, tam hüquqlu olmaq potensialına malikdir”. Türkmənistanlı ekspert Derya Qarayevin fikrincə, bu sammit eyni zamanda Avropanın Mərkəzi Asiya və Xəzər regionu ölkələrinin xammalına, o cümlədən Əfqanıstana çıxışı, eləcə də regiondan Çinə tranzit marşrutlarına çıxışı təmin edən iri mütərəqqi prosesinin tərkib hissəsi kimi qəbul edilə bilər: “Real fəaliyyətlərin konsepsiyası və proqramı çoxdan təsvir edilib və “Qlobal Gateway” adlanır və o, məhz bu ideyaya uyğunlaşdırılıb. Növbəti addım Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının sentyabrda Daşkənddə keçirilməsi planlaşdırılan sammiti olacaq, buraİlham Əliyev artıq dəvət olunub və onun bu formata qoşulması ilə bağlı fikirlər artıq səsləndirilir, bütünlüklə razılığın tam əsasında yekun proses həyata keçirilməlidir. Dekabrda Aşqabadda Türkmənistanın daimi bitərəfliyinin 30 illiyinə həsr olunmuş “Sülh və Etibar” beynəlxalq forumuna isə Avropa liderləri də dəvət alıb. Amma Rusiya deyil. Təşkilatçılar Rusiyadan yüksək səviyyəli qonaqların iştirakını qeyri-mümkün etmək üçün hər şeyi etdilər. Türkmənistanın Avaza şəhərində keçirilən görüş ərəfəsində Vaşinqtonda Türkmənistanın xarıcı işlər nazırı Rəşid Meredov və ABŞ dövlət katibi Mark Rubio arasında danışıqlar aparıldı. Burada məqsəd Transxəzər və digər nəqliyyat və logistika layihələrinə inteqrasiya etmək oldu”. Onun fikrincə, regionda Rusiya ilə Qərbin qarşıdurmasına birmənalı qiymət vermək çətindir, çünki hər bir ölkənin öz prioritetləri var. Beləliklə, Türkmənistan Rusiyanın Şimal-Cənub layihəsini dəstəklədiyini bəyan etməsinə baxmayaraq, Rusiyanın mövqeyinə təsir edə biləcək problemlərlə üzləşir: “Əsas məsələ nəqliyyat konsepsiyalarında mühüm rol oynayan Xəzər dənizinin vəziyyətidir. Zaman-zaman Xəzəryanı ölkələrin yüksək rütbəli nümayəndələri Rusiyanın dəniz səviyyəsinin aşağı salınması ilə bağlı məsuliyyətini nəzərdə tutan təkliflər səsləndirirdilər”. Ekspert, həmçinin, BMT-nin proqramı və ya layihəsi statusunu almalı olan yeni Xəzər ekoloji platforması təşəbbüsünə də diqqət çəkib. Bununla belə, Rusiya hakimiyyətinin iki həftə əvvəl Avazada BMT-nin dənizə çıxışı olmayan ölkələrin III konfransında səsləndirdiyi mövqe bu həvəsi bir az soyudub, çünki Rusiya baş nazirinin müavini Dmitri Patruşev bütün ekoloji məsələlərin müstəsna olaraq Tehran Konvensiyasının mövcud müqavilə bazası çərçivəsində həll ediləcəyini bəyan etdi. Və təbii ki, bu nəqliyyat və siyasi intriqaların ən zəif həlqəsi Xəzər dənizidir, onun səviyyəsinin aşağı düşməsi artıq dəniz daşımalarının maya dəyərinin artmasına gətirib çıxarır və gələcəkdə bu amil tranzitin fundamental mövcudluğu üçün həlledici ola bilər.
Ramil QULİYEV
