Əyyub Kərimli: “Rusiya qazı İran vasitəsilə svop-mübadilə formasında Ermənistana nəql oluna bilər”
İran ümid edir ki, yaxın gələcəkdə Rusiya qazının Azərbaycan vasitəsilə nəqlinə başlanacaq. Bunu TASS-a müsahibəsində İranın Rusiyadakı səfiri Kazem Cəlali deyib.
“Ümid edirik ki, bu, yaxın vaxtlarda baş verəcək. Hazırda biz "Qazprom"la danışıqlar aparırıq və demək olar ki, bütün məsələlər artıq həll olunub. Amma qiymətlə bağlı ümumi dil tapmalıyıq", - deyə o qeyd edib.
Bundan əvvəl Rusiyanın energetika naziri Sergey Tsivilev Rusiya və İran arasında ticarət-iqtisadi əməkdaşlıq üzrə hökumətlərarası komissiyanın 18-ci iclası zamanı bəyan edib ki, Azərbaycan ərazisində mövcud infrastruktur vasitəsilə Rusiya qazının ilk tədarükü 2025-ci ildə, həcmi ildə 1,8 milyard kubmetrə qədər olacaq.
Rusiya qazının İrana Azərbaycan üzərindən nəqli nə layihədir? İranın Rusiya qazına nə ehtiyacı var? Bu layihənin arxasında hansısa gizli niyyətlər varmı?
“Bu mübadilədən udan yenə Azərbaycan olacaq”
İqtisadi və Sosial Araşdırmalara Yardım İB sədri Əyyub Kərimli “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, iyul ayında İranın Rusiyadan hər il 300 milyon kubmetr qaz idxal edəcəyi barədə elan, kifayət qədər ehtiyatlara baxmayaraq, tez-tez qıtlıqla üzləşən iranlılar üçün heç də xoş xəbər deyildi. “İranın o zamankı neft naziri Cavad Ovci bu müqaviləni “enerji diplomatiyasının şah əsəri” adlandırıb. Lakin iranlılar maraqlanırdılar ki, dünyada ikinci ən böyük qaz ehtiyatlarına - 17 faizə və qlobal neft ehtiyatlarının 9,54 faizinə malik olan bir ölkənin 2022-ci ildə Ukraynaya təcavüzündən sonra planetin böyük bir hissəsi tərəfindən sıxışdırılmış bir ölkədən enerji idxal etməli olmasının səbəbi nədir?
Sanksiyalar, sərmayə çatışmazlığı və yanlış idarəçilik illərdir İranın enerji sənayesini narahat edir. İran uzun müddətdir ki, qonşu Türkmənistandan qaz idxal edir, o, qaytarılmadığı üçün qazı vaxtaşırı kəsir. 2022-ci ilin dekabrında Ovci xəbərdarlıq etdi ki, İran neft və qaz sektoruna 240 milyard dollar investisiya cəlb edə bilməsə, xalis enerji idxalçısı olacaq.
Sanksiya yükündən əziyyət çəkməyən İran qonşuları son iyirmi ildə xarici sərmayə və texnologiyanın köməyi ilə enerji istehsal imkanlarını artıra biliblər. Bu, İran üçün xüsusilə pis xəbərdir, çünki o, qonşu ölkələrlə çoxlu neft və qaz yataqlarını bölüşür və orada hasilatın artması İranın potensial gəlirlərinin azalması deməkdir”.
Ə.Kərimli qeyd etdi ki, İran qonşuları ilə 28 yatağı bölüşür, onlardan 15-i Fars körfəzinin suları altındadır. Ə.Kərimlinin sözlərinə görə, İran İraqla 12, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə beş, Səudiyyə Ərəbistanı ilə dörd, Qətər ilə dörd, Oman, Küveyt və Türkmənistanla hər biri bir yatağı bölüşür: “Birgə yataqlar İranın hasil edilə bilən neftinin 20 faizini və qaz ehtiyatlarının 30 faizini təşkil edir. Bununla belə, Neft Nazirliyinin məlumatına görə, 28 birgə yataqdan yalnız 15-i fəaliyyətdədir, digər 13 yataqda isə işlənmə işləri başa çatdırılmayıb və hasilat mərhələsinə çatıb.
İranın ləng tərəqqisi onun daxili investisiyalara arxalanmasının nəticəsidir.
Orta hesabla, son 2,5 ildə neft sənayesinə hər il 6,5 milyard dollar sərmayə qoyulub. İran parlamentinin araşdırma mərkəzinin məlumatına görə , İranın neft və qaz layihələrinə illik investisiya qoyuluşu 1990-cı illərdəki təqribən 18 milyard dollardan 2010-cu illərin əvvəllərində 7 milyard dollara, 2017-ci ildən isə 3 milyard dollara düşüb.
İran nəinki yeni hasilatı itirir, həm də mövcud enerji infrastrukturunun pisləşdiyini görür. Neft Nazirliyi və ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyası bildirir ki, İranın neft hasilatının 80 faizi təzyiqdə azalma müşahidə olunan köhnə yataqlardan əldə edilir ki, bu da hasilatın illik 8-10 faiz azalmasına səbəb olur.
Neft hasilatının sürətlə azalmasının qarşısını almaq üçün İran köhnə neft yataqlarına gündə təxminən 300 milyon kubmetr qazı (MCM/gün) yenidən vurmalıdır. Bununla belə, mövcud olan son rəsmi məlumatlar göstərir ki, 2017-ci ildə qazın təkrar vurulması ən yaxşı halda 80-90 MCM/gün təşkil edib. 2017-ci ildə parlamentin araşdırma mərkəzinin məlumatına görə , vurulması üçün tələb olunan qaz tədarük edilməsə, layda 2,3-2,7 milyard barel xam neft qalacaq və heç vaxt çıxarılmayacaq. Hər barelin 50 dollar dəyərində olduğunu nəzərə alsaq, 115-135 milyard dollar sərvət əldə etmək mümkün deyil.
İranın qonşuları eyni məhdudiyyətlərlə üzləşmir.
Məsələn, İraq ABŞ-ın iyirmi il əvvəl Səddam Hüseyni devirməsindən sonra neft hasilatını iki dəfə artıra bilib - gündəlik təqribən 2 milyon bareldən 4,5 milyon barrelə qədər. Çin, Rusiya və Qərb investisiyalarından faydalanan İraq karbohidrogen layihələrini sürətləndirmək və İran kimi ölkələrdən emal olunmuş məhsulların idxalına son qoymaqla beş il ərzində neft hasilatını gündəlik 6 milyon barrelə çatdırmağa çalışır. Buna nail olmaq üçün İraq İranla paylaşdığı yataqdan hasilatı artırmağı hədəfləyir.
2013-cü ildən İran İraqla həmsərhəd neft yataqlarının işlənməsinə də üstünlük verib. İran bu yataqlardan gündə 90 min barel məhsul yığıb və 2021-ci ilə qədər Çin şirkətlərinin köməyi ilə Yadavaran, Azadəgan Şimal və Cənub, Şimal və Cənubdan Yaran yataqlarından hasilatı sutkada 1,2 milyon barrelə çatdırmalı idi. Bununla belə, Çin şirkətlərinin öhdəliklərinin olmaması səbəbindən İran gündəlik neft hasilatı yalnız 350 min barel əldə edə bildi , İraqın neft hasilatı isə artmaqdadır. Bu beş birgə yatağın işlənməsi 11 milyard dollarlıq investisiya və qabaqcıl Qərb texnologiyası tələb edir. İranın hazırkı texnologiyası ilə bu yataqlardakı 64 milyard barel ehtiyatın yalnız 5-10 faizini çıxarmaq olar.
İran Qətərlə ən mühüm qaz yatağına sahibdir. Yataq İranda Cənubi Pars, Qətərdə isə Şimal Qübbə kimi tanınır. Qətər bu yataqdan qaz hasil etməyə İrandan 11 il əvvəl 1991-ci ildə başlayıb və İran hasil etməyə başlayan 2002-ci ilə qədər Qətər artıq 214 milyard kubmetr qaz hasil edib. 2002-2014-cü illərdə Qətər İrandan 70 faiz çox qaz hasil edib və o vaxtdan bu rəqəm iki dəfə artıb.
Qətər 2026-cı ilə qədər hasilatı 30 faiz artırmaq üçün Qərb şirkətləri ilə 29 milyard dollarlıq müqavilələr imzalayıb və Qətərin Cənubi Parsdan ümumi qaz hasilatının 2030-cu ilə qədər 740 MCM/günə çatacağı, İranın isə bu yataqdan hasilatının 30 faizdən çox azalacağı və İranın təzyiqi nəticəsində təxminən 350 milyon kubmetrə düşəcəyi gözlənilir.
Qətər tərəfindən qaz hasilatının artması onun tərəfindəki qaz ehtiyatlarının artmasına səbəb olub. İran müştərək qaz yatağından çıxardığı heliumu lazımi texnologiyanın olmaması səbəbindən qoruyub saxlaya bilmir. Qətər bu texnologiya ilə təchiz olunub və bu, Dohaya dünya heliumunun 35 faizini istehsal etməyə imkan verib.
Son prezident seçkilərindən sonra yeni neft naziri Möhsün Paknejad təyin edilib. 1996-cı ildən nazirliyin veteranı olan Paknejad parlamentdə çıxış edərək, inkişaf planlarının həyata keçirilməsini özünün ən mühüm vəzifəsi hesab etdiyini bildirib. O, Cənubi Pars kimi müştərək yataqlara xüsusi diqqət yetirəcəyini bildirib və Cənubi Pars qaz yataqlarında qaz təzyiqinin artırılması üçün sürətli addımlar atacağını açıqlayıb. Onun sözlərinə görə, bu məsələ sürətlə həll olunmasa, hər il Cənubi Parsın bir fazasının ekvivalenti, yəni 28 milyon kubmetr hasilat itiriləcək.
Bu planların reallaşa biləcəyini görmək qalır.
İranın nüvə proqramına görə tətbiq edilən sanksiyalar və yaraqlı Yaxın Şərq qruplarına dəstək İranın iqtisadi təməlini ciddi şəkildə sarsıdıb və onun keçmiş orta sinif sakinlərinin çoxunu yoxsulluğa sürükləyib. İran büdcəsi üçün neft ixracının vacibliyini nəzərə alaraq, istehsalın bayraqlanması ölkəni öz iqtisadiyyatını şaxələndirməyə və daha çox xidmətlərə, vergilərə və qeyri-neft ixracına arxalanmağa məcbur edib. Bununla belə, son nəticədə İranın tərəqqiyə nail olmaq üçün sanksiyaların yüngülləşdirilməsinə ehtiyacı var ki, bu da İslam Respublikasının etməkdən çəkindiyi xarici və müdafiə strategiyalarında güzəştlər tələb edəcək”.
Ə.Kərimlinin fikrincə, baxmayaraq ki, İran dünyada qaz hasilatı və qaz ehtiyatlarına görə ikinci yerdədir, lakin İranın infrastrukturu bu sahədə inkişaf etməyib: “Hətta bəzən qış mövsümündə İranda qaz qıtlığı yaşanır. Çünki onlar hasil etdikləri qazı saxlanc anbarları olmadığı üçün bir yerdə saxlaya bilmirlər. 20 ilə yaxın bir müddətdə İrana tətbiq edilən sanksiyalar onların infrastrukturunun inkişafına və texnologiyanın tətbiqinə imkan verməyib. Bu da İranın bu sahədə geri qalmasına səbəb olub. Yəni Rusiyadan 300 milyon kub qaz ixracı nəzərdə tutulur. Bundan əvvəl İran Türkmənistandan qaz ixrac edirdi. Hətta bir neçə dəfə qaz pulu ödəmədiyinə görə Türkmənistan İrana qaz təchizatını, ixracını dayandırmışdı. Bu, İran iqtisadiyyatını sanksiyaların nə qədər geri saldığının, İrana mənfi təsir göstərdiyinin bilavasitə nümunəsidir ki, qaz ehtiyatı olan ölkə qazı başqa ölkədən alır. İranın qaz və enerji infrastruktrunun inkişafı üçün bugün ona 240 milyard dollara yaxın vəsait lazımdır. Sözsüz ki, bu vəsait də İran iqtisadiyyatında yoxdur. Sanksiyalar iqtisadiyyata investisiya qoyuluşlarına imkan vermədiyi üçün belə bir vəziyyət yaranıb”.
Ə.Kərimli hesab edir ki, Azərbaycan bundan qazanacaq: “Bu mübadilədən isə udan yenə Azərbaycan olacaq. Çünki tranzit haqları əldə etməlidir”.
Bu layihənin arxasında hansısa gizli niyyətlərin olub-olmadığına gəlincə, Ə.Kərimli vurğuladı ki, bu barədə müəyyən ehtimal ola bilər.
“Düşünmürəm ki, bunun Azərbaycana hansısa mənfi təsirləri olsun. Sadəcə ehtimal etmək olar ki, Rusiya qazı İran vasitəsilə svop-mübadilə formasında Ermənistana nəql oluna bilər. Yəni İran qazı ucuz qiymətə Rusiyadan alıb Ermənistana ötürə bilər. Belə halın baş verməsi ehtimal ediləndir. İkinci hal o ola bilər ki, Rusiyanın qazı gələcəkdə Suriya və digər Yaxın Şərq ölkələrinə də ötürülsün. Bu ehtimal da gözləniləndir. Əgər gələcəkdə bu layihə genişlənsə Azərbaycan üçün bir iqtisadi rəqabət yarada bilər. Amma təcrübə onu göstərir ki, İran Türkmənistandan qaz idxal edirdi, indi də Rusiyadan etmək istəyir. Dediyim kimi, hətta ödəniş etmədiyinə görə Türkmənistan İrana qaz ixracını dayandırdı da. Bu layihənin arxasında dayanan gizli niyyətlərə gəlincə, dediklərim baş verə bilər. Bundan sığortalanmayıb heç nə. Ancaq bu qaz Azərbaycan vasitəsilə keçirsə bundan yenə dövlətimiz qazanacaq. Ən azından, burda söhbət tranzit haqlarından gedir” - deyə Ə.Kərimli qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
