Azərbaycan bir əsrlik tarixi ədalətsizliyə son qoydu. Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti adlı süni inzibati ərazinin tarixin arxivinə gömülməsini bacardı. Bunu şanlı ordusu, qüdrəti, səriştəli sərkərdəsi sayəsində reallaşdırdı.
Sözügedən vilayət 1923-cü il iyulun 7-də o vaxtkı Azərbaycan SSR Ali Soveti Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin müvafiq dekreti ilə ölkəmizin tərkibində yaradılmışdı. O vaxtdan bəri də Azərbaycan üçün başağrısına çevrilən, zaman-zaman ermənilərin iştah hədəfi olan vilayətə SSRİ rəhbərliyinin yanaşması da düşmənin bu tarixi ərazilərimizi anneksiya etmək iştahını qabartmaqda idi. Elə bu kontekstdə daha bir maraqlı hal 1981-ci il iyunun 16-da Azərbaycan SSR Ali Sovetinin “Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti haqqında” qanun qəbul etməsi və bununla muxtariyyətin səlahiyyətlərində yeniliklər olması oldu. Muxtariyyətin sonuncu rəsmi statusu da bu qanunla müəyyənləşdi. Bunların ardınca Sovet İttifaqı rəhbərliyində təmsil olunan ermənilər, Ermənistan SSR-in rəhbərliyi və xaricdəki erməni diasporu SSRİ-nin mərkəzi hakimiyyətinin zəifləməsindən istifadə edərək Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin ayrılaraq Ermənistan SSR-ə birləşdirilməsi üçün məqsədyönlü hərəkətə keçdilər. Bütün bunlardan sonra 1988-ci il fevralın 20-də Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin Xalq Deputatları Sovetinin erməni əsilli deputatları vilayətin Ermənistan SSR-ə birləşdirilməsi təklifinin lehinə səs verdilər. Həmin il martın əvvəlində Dağlıq Qarabağı Ermənistana birləşdirməyi qarşısına məqsəd qoyan “Qarabağ” təşkilatı maneəsiz şəkildə İrəvanda, “Krunk” təşkilatı isə Xankəndidə fəaliyyətə başlayıb. İyunun 14-də Ermənistan SSR Ali Soveti DQMV-nin Ermənistan SSR-in tərkibinə “daxil edilməsi” haqqında qərar qəbul edib. Bunların ardınca Qarabağda pozuculuq fəaliyyəti ilə məşğul olan, əsasən Ermənistandan göndərilən silahlı qruplar və terrorçular peyda olmuşdu. Belə bir şəraitdə SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin qərarı ilə yaradılan Xüsusi İdarəetmə Komitəsinin fəaliyyəti uğursuzluqla nəticələnirdi. 1989-cu il dekabrın 1-də Ermənistan SSR Ali Soveti “Ermənistan SSR-in və Dağlıq Qarabağın birləşməsi haqqında” qərar qəbul edib. 1990-cı il yanvarın 9-da Ermənistan SSR Ali Soveti Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin sosial-iqtisadi inkişaf planını Ermənistan SSR-in 1990-cı il üçün planına daxil edib. Ermənistan SSR Ali Sovetinin qərarları Ermənistanın təcavüzkar mahiyyətini açıq-aydın ortaya qoyurdu. Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları təkcə millətçi qruplar tərəfindən deyil, həm də Ermənistanın hakimiyyət strukturları tərəfindən irəli sürülürdü. Ermənistan nəyin bahasına olursa-olsun, Azərbaycan ərazisinin bir hissəsini zəbt etmək istəyirdi. Başlanan hərbi kampaniya dövründə Ermənistan silahlı qüvvələri hərbi və mülki şəxslər arasında heç bir fərq qoymadan işğal etdikləri rayon və şəhərlərdə dinc azərbaycanlı əhalini amansızlıqla qətlə yetirirdi. 1991-ci il sentyabrın 2-də DQMV və Azərbaycan SSR-in o vaxtkı Şaumyan rayonu hüdudlarında qondarma “Dağlıq Qarabağ Respublikası” elan edildi. Paralel şəkildə Azərbaycan ərazilərinin işğalı da genişləndirildi. Bütün bunlar Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin yaradılmasının nəticəsi idi. Ümummilli lider Heydər Əliyev 10 noyabr 1999-cu il tarixli çıxışında qeyd etmişdi ki, 1923-cü ildə Dağlıq Qarabağa muxtariyyət verilməsi Azərbaycanın başına bəla olub: “Muxtariyyət Azərbaycanın içinə qoyulmuş bombadır, nə vaxtsa partlamalı idi”.
Bütün bu ədalərtsizliyə, dünya birliyinin laqeyd reaksiyasına Azərbaycan İkinci Qarabağ müharibəsində son qoydu. Düz 32 il sonra “Dağlıq Qarabağ Respublikası”nın varlığına son qoyuldu, o, tarixin zibilliyinə atıldı. Bu, həm də ermənilərin 200 illik planlarının iflası oldu. Azərbaycan 44 günlük müharibədə qələbə qazanaraq 100 illik regional geosiyasi vəziyyəti - tarixi şəraiti dəyişdirdi. 1923-cü il iyulun 7-də yaradılan Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin varlığına prezident İlham Əliyev 98 il sonra son qoydu. Dövlət başçısının 7 iyul 2021-ci il tarixində imzaladığı “Azərbaycan Respublikasında iqtisadi rayonların yeni bölgüsü haqqında” fərmana əsasən, ölkəmizdə iqtisadi rayonların sayı artırılaraq 14-ə çatdırıldı. Ən əsası, respublikamızın iqtisadi rayonlarının sırasına Qarabağ, Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarının adları da daxil edildi. İqtisadi rayonların yeni bölgüsünə əsasən, Xankəndi şəhəri, Ağcabədi, Ağdam, Bərdə, Füzuli, Xocalı, Xocavənd, Şuşa və Tərtər rayonlarını əhatə edən Qarabağ iqtisadi rayonu yaradıldı. Vətən müharibəsində işğaldan azad olunan Cəbrayıl, Kəlbəcər, Qubadlı, Laçın və Zəngilan rayonları isə Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonuna aid olundu. “Dağlıq” sözünün çıxarılması, bölgüdə “Qarabağ iqtisadi rayonu” ifadəsinin yer alması ilə süni bölgünün üzərindən birdəfəlik xətt çəkildi və Azərbaycanın suverenliyi təsbit edildi. Qarabağ aranlı-dağlı Azərbaycanın ərazisidir. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü və tarixi ədaləti hərbi-siyasi yolla bərpa edib. Buna gedən yol da asan olmadı. Məqsədə çatmaq üçün prezident İlham Əliyev əvvəlcə iqtisadi sabitlik və inkişaf təminatı yaratdı, neft kapitalını insan kapitalına çevirməyə başladı, hərbi sənayeni gücləndirdi, regionun ən güclü ordusunu qurdu və onu hərbi-texniki baxımdan mobilizasiya etdi. Torpaqların azad edilməsi üçün lazım olan infrastrukturu addım-addım qurdu, ölkənin bütün bölgələrində aeroportlar qurdu, mobil, təchizatlı xəstəxanalar yaratdı. Müharibə başlayanda bütün bunların nəyə lazım olduğu üzə çıxdı. Ən əsası, dövlət başçısı Azərbaycan ictimai rəyini bir gün belə Qarabağsız qoymadı. Vətən müharibəsində özü etiraf edəcəkdi ki, prezidentliyi dövründə Qarabağ problemi ilə məşğul olmadığı bir gün belə olmayıb. Hər gün “Qarabağ Azərbaycandır” dedi, bunu dünyaya qəbul etdirdi. Artıq Azərbaycanın yeni yaratdığı reallıq fonunda beynəlxalq ictimaiyyətin də məsələyə yanaşması dəyişib. Bir vaxtlar qondarma status məsələsindən danışan və uydurma “Dağlıq Qarabağ” ifadəsindən istifadə edən dairələr indi tamamilə fərqli - yeni mövqe sərgiləyirlər. Onların leksikonunda nə “status”, nə də Qarabağ anlayışının əvvəlinə yamaq edilmiş “Dağlıq” sözü var. Elə prezident İlham Əliyev də bu xüsusda çox dəqiq qeyd edir: “Dağlıq Qarabağ yoxdur, status yoxdur! Şərqi Zəngəzur var, hansı ki, mənim Sərəncamımla Qarabağ iqtisadi zonası ilə bərabər 7 iyul 2021-ci ildə imzalanıb. 1923-cü il iyulun 7-də - bir əsr bundan əvvəl Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti yarandı, 2021-ci iyulun 7-də Şərqi Zəngəzur və Qarabağ iqtisadi zonası yaradıldı”. Artıq ədalət bərqərar olunub. Azərbaycan ərazisində hansısa süni qurum yoxdur, ölkə tamdır, bütövdür.
Tahir TAĞIYEV
