Azərbaycan Respublikasının Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin (AQTA) diri heyvanların daşınması ilə bağlı qəbul etdiyi yeni tələblər 2027-cpi il yanvarın 1-dən qüvvəyə minəcək. Həmin tarixdən etibarən ölkəyə idxal olunan iri və xırdabuynuzlu heyvanlar yalnız Ümumdünya Heyvan Sağlamlığı Təşkilatının (WOAH) standartlarına cavab verən ixtisaslaşdırılmış nəqliyyat vasitələri ilə daşına biləcək. Keçid dövründə, yəni 2027-ci il yanvarın 1-dək uyğunlaşdırılmış nəqliyyat vasitələrində heyvanların bir mərtəbədə daşınmasına icazə verilir. Maksimum yüklənmə norması isə iribuynuzlu heyvanlar üçün 60, xırdabuynuzlu heyvanlar üçün 150 baş müəyyənləşdirilib.
Qərarın məqsədi heyvanların rifahını təmin etmək, daşınma zamanı baytarlıq və sanitariya tələblərinə əməl olunmasını gücləndirməkdir. Bununla yanaşı, yeni qaydaların iqtisadi nəticələri də diqqət çəkir. Bir reysdə daşınacaq heyvanların sayının məhdudlaşdırılması, xüsusi nəqliyyat vasitələrindən istifadənin məcburi xarakter alması və logistika xərclərinin artması nəticədə idxal olunan məhsulun maya dəyərinə təsir göstərə bilər. Bu isə daxili bazarda ətin qiymətinə əlavə təzyiq yaradan amillərdən biri kimi qiymətləndirilir.
Onsuz da son statistik göstəricilər idxal olunan ətin maya dəyərinin yüksəldiyini göstərir. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvar-may aylarında Azərbaycan 20,1 min ton həcmində, 47,2 milyon ABŞ dolları dəyərində ət idxal edib. Həcm əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə ciddi dəyişməsə də, dəyərin 14,8 faiz artması dünya bazarında qiymətlərin və logistika xərclərinin yüksəlməsinin idxala təsir etdiyini göstərir. Yeni daşınma tələbləri də bu xərclərə əlavə olunarsa, qiymət artımı riskinin daha da yüksəlməsi istisna edilmir.
Bu vəziyyətdə əsas sual ondan ibarətdir ki, ölkəyə diri iri və xırdabuynuzlu heyvan idxal edən şirkətlər yeni qaydaların icrasına nə dərəcədə hazırdır? Onların əlində WOAH standartlarına cavab verən xüsusi nəqliyyat vasitələri varmı, yoxsa yeni avtomobillər almağa ehtiyac yaranacaq?
Bu suala cavab tapmaq üçün açıq mənbələrdə adı keçən iri aqrar və heyvan idxalı ilə məşğul olan şirkətlərlə əlaqə saxladıq. Onların arasında Agro Dairy MMC, Azersun Holding, Aqro.Az MMC və Azagro Holding yer alır. AQTA-nın məlumatlarında diri heyvan idxalçısı kimi adı keçən Ana Vətən Aqro MMC, Retro Holding MMC və Aqrora MMC barədə isə açıq mənbələrdə nə rəsmi internet səhifəsi, nə də ictimaiyyət üçün əlçatan əlaqə vasitələri tapmaq mümkün olmadı. Bu fakt özü də diqqət çəkir. Çünki ölkəyə iri həcmdə diri heyvan idxal edən şirkətlərin əhəmiyyətli hissəsi ictimai informasiya məkanında demək olar ki, görünmür.
Əlaqə saxlaya bildiyimiz şirkətlərin nümayəndələri isə yeni tələblərin onlar üçün problem yaratmayacağını bildirdilər. Onların sözlərinə görə, qərar qüvvəyə minənədək bütün tələblərə tam əməl olunacaq. Maraqlıdır ki, heç bir şirkət xüsusi nəqliyyat vasitələri almağı planlaşdırdığını demədi. Nə də onların bu tələblərə cavab verən nəqliyyat vasitələri yoxdur.
Şirkət nümayəndələrinin izahına görə, buna ehtiyac da yoxdur. Onlar bildirirlər ki, ölkədə artıq kifayət qədər ixtisaslaşdırılmış heyvan daşıyan avtomobillər mövcuddur və bu nəqliyyat vasitələri əsasən logistika şirkətlərinə məxsusdur. İdxalçılar yeni avtomobil almaq əvəzinə həmin logistika şirkətləri ilə müqavilə bağlamağı və onların xidmətlərindən istifadə etməyi planlaşdırırlar.
Lakin araşdırma zamanı maraqlı ziddiyyət ortaya çıxır. Bir tərəfdən, bazarda kifayət qədər xüsusi nəqliyyat vasitəsinin olduğu bildirilir. Digər tərəfdən isə açıq mənbələrdə məhz iri və xırdabuynuzlu diri heyvanların beynəlxalq və ölkədaxili daşınması üzrə ixtisaslaşmış logistika şirkətləri barədə demək olar ki, heç bir məlumat yoxdur. Nə onların fəaliyyəti, nə xidmət imkanları, nə də əlaqə vasitələri barədə geniş informasiya tapmaq mümkündür. Bu isə belə şirkətlərin əsasən qapalı biznes münasibətləri çərçivəsində fəaliyyət göstərdiyini və müştərilərini reklam vasitəsilə deyil, uzunmüddətli əməkdaşlıqlar hesabına formalaşdırdıqlarını göstərir.
Şirkət nümayəndələri daha bir maraqlı məqama da toxundular. Onların sözlərinə görə, hazırda bu tip ixtisaslaşdırılmış avtomobillərin xidmətindən yalnız zəruri hallarda istifadə olunur. Səbəb isə sadədir: belə nəqliyyat vasitələrinin xidmət haqqı adi yük avtomobilləri ilə müqayisədə xeyli bahadır. Buna görə də indiyədək sahibkarlar yalnız məcbur olduqları hallarda bu xidmətə müraciət ediblər.
2027-ci ildən sonra isə vəziyyət dəyişəcək. Xüsusi avtomobillərdən istifadə artıq seçim deyil, qanunvericiliyin tələbi olacaq. Bu isə həmin nəqliyyat vasitələrinə tələbatı artıracaq. Tələbatın artması fonunda bazarda kifayət qədər avtomobilin olub-olmaması, xidmət haqlarının necə dəyişəcəyi və logistika şirkətlərinin artan sifarişləri qarşılaya bilib-bilməyəcəyi hələlik açıq qalan suallardır.
Əgər idxalçı şirkətlərin dediyi kimi, ölkədə bu sahədə kifayət qədər ixtisaslaşdırılmış nəqliyyat vasitəsi varsa, yeni qaydaların tətbiqi ciddi problem yaratmamalıdır. Əks halda bazarda yeni investisiyalara, xüsusi heyvan daşıyan avtomobillərin alınmasına və logistika infrastrukturunun genişləndirilməsinə ehtiyac yaranacaq. Bu proses isə öz növbəsində daşınma xərclərini artıraraq son nəticədə ətin satış qiymətinə təsir göstərə bilər.
Hazırkı mənzərə onu göstərir ki, iri heyvan idxalçıları AQTA-nın yeni qərarını icra etməkdə tərəddüd etmirlər. Lakin onların arxalandığı logistika bazarı barədə məlumatların qapalı olması, həmin şirkətlərin ictimaiyyət üçün əlçatan olmaması və bazarın real imkanlarının məlum olmaması bu sahədə hələ də cavabsız qalan sualların olduğunu göstərir. Yeni qaydaların tətbiqindən sonra həmin sualların praktikada necə cavab tapacağı həm idxalçılar, həm logistika sektoru, həm də istehlakçılar üçün xüsusi maraq doğuracaq.
Akif NƏSİRLİ
