Dünyanın bir çox ölkəsi, o cümlədən Azərbaycanın vaxtaşırı gündəmə gətirdiyi məsələlərdən biri də BMT-də islahatların aparılmasıdır. Elə prezident İlham Əliyev bir neçə dəfə bildirib ki, xüsusilə Təhlükəsizlik Şurasının tərkibinə yenidən baxılmalıdır. Bu da səbəbsiz deyil. Təşkilat faktiki olaraq Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvlərinin geosiyasi inhisarındadır.
Onlar istənilən qərarı qəbul edirlər, istədikləri vaxt hansısa qərara veto qoya bilirlər. Burada beynəlxalq hüququn subyekti, BMT-nin üzvü olan digər müstəqil dövlətlərin rəyləri, mövqeləri, demək olar ki, nəzərə alınmır.
Bundan başqa, Təhlükəsizlik Şurasında hərbi-siyasi və strateji-təhlükəsizlik məsələləri ilə əlaqədar qərar qəbul edərkən ikili standartlara yol verilir. Hesab edilir ki, bu hallara son qoyulması üçün Təhlükəsizlik Şurasının strukturunda dəyişiklik edilməli, BMT Nizamnaməsində əlavələr və düzəlişlər olmalıdır. BMT Baş Assambleyasının 78-ci sessiyasında da diqqət bu müstəvidə olub. Dünya liderləri qurumda islahatları zəruri hesab edir. Almaniya kansleri Olaf Şolts BMT Təhlükəsizlik Şurasının islahatlarının, Asiya, Afrika və Latın Amerikası ölkələrinin daha geniş təmsil olunmasının və ümumilikdə beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsinin tərəfdarı olduğunu bildirib: “BMT çoxqütblü dünya reallığını yetərincə əks etdirmir. Heç bir yerdə bu, Təhlükəsizlik Şurasının tərkibinə münasibətdə olduğu qədər aydın deyil”. Onun sözlərinə görə, Asiya, Afrika və Latın Amerikası ölkələrinin bu orqanda daha çox çəkiyə layiq olduğu aydındır: “Bu nöqtədən çıxış edərək müxtəlif variantlı mətn üzərində razılaşmaq olar. Heç bir ölkə maksimum tələblərlə belə açıq danışıqlara əngəl olmamalıdır. Almaniya da bunu etmir”. Eyni zamanda, o qeyd edib ki, daha çox tərəfdaş, o cümlədən BMT Təhlükəsizlik Şurasının beş daimi üzvündən üçü islahatlarda irəliləmək niyyətini ifadə edir. Şolts Böyük Britaniya, ABŞ və Fransanı nəzərdə tutub. Qazaxıstan prezidenti Kasım-Jomart Tokayev isə qeyd edir ki, beynəlxalq ictimaiyyətin üzləşdiyi problemlər BMT Təhlükəsizlik Şurasında hərtərəfli islahatlar aparılmadan həll edilə bilməz. O həmçinin bildirib ki, Şurada “orta səviyyəli dövlətlər” və bütün inkişaf etməkdə olan ölkələrin səsi eşidilməlidir: “Təhlükəsizlik Şurası dalandan çıxa bilməyəcəyinə görə daha çox təmsilçi olmalıdır ki, digər ölkələr, o cümlədən Qazaxıstan sülh və təhlükəsizliyin qorunmasında daha çox rol oynaya bilsin”. ABŞ prezidenti Cozef Bayden isə qeyd edir: “ABŞ BMT Təhlükəsizlik Şurasında “yeni səslərə” və “yeni fikirlərə” ehtiyac olduğunu düşündüyündən bu təşkilatda islahatlar aparılmasına çalışacaq. Keçən il burada çıxışımda Birləşmiş Ştatların Təhlükəsizlik Şurasının tərkibinin genişlənməsini, daimi və qeyri-daimi üzvlərin sayının artırılmasını dəstəkləyəcəyini bəyan etmişdim. Bizə daha çox səs, daha çox fikir lazımdır”.
Hindistanın baş naziri Narendra Modi də islahatlar tərəfdarıdır: “Köhnəlmiş quruluşlarla bu günün problemlərinə qarşı mübarizə apara bilmərik. Hərtərəfli islahatlar olmadan BMT özünə inam böhranı ilə üzləşir. Günümüzün bir-biri ilə əlaqəli dünyası üçün günümüzün reallıqlarını əks etdirən, bütün maraqlı tərəflərə səs verən, müasir məsələləri həll edən və insanın rifahına yönəlmiş, islah edilmiş çoxtərəfli bir yanaşmaya ehtiyacımız var”. Yaponiyanın baş naziri Fumio Kisida qeyd edib ki, Afrika BMT Təhlükəsizlik Şurasında daha çox təmsil olunmalı, həmçinin daimi və qeyri-daimi üzvlərin sayı artırılmalıdır: “Dünya kəskin şəkildə dəyişir. Bizə bugünkü dünyanı əks etdirən Təhlükəsizlik Şurası lazımdır. Yaponiya daha çox Afrika təmsilçiliyini dəstəkləyir. Biz Təhlükəsizlik Şurasının həm daimi, həm də qeyri-daimi üzvlüyünü genişləndirməliyik”. Xatırladaq ki, daha öncə BMT-nin Baş katibi Antoniu Quterreş BMT Təhlükəsizlik Şurasının “müstəmləkəçi dünyanın” reallıqlarını əks etdirdiyini deyib. Onun sözlərinə görə, çoxtərəfli qurumlarda islahatlar aparılmasa, beynəlxalq birlik “parçalanma” ilə üzləşəcək. Qlobal problemləri effektiv həll edə bilməyəcək və dünya səhnəsində – Qərblə Şərq, Cənubla Şimal arasında – fikir ayrılıqları daha da dərinləşəcək: “21-ci əsrin iqtisadi və siyasi reallıqlarına əsaslanan, bərabərlik, həmrəylik və universallıq prinsiplərinə söykənən, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Nizamnaməsi və beynəlxalq hüquq prinsiplərini rəhbər tutan çoxtərəfli qurumları yeniləməyin vaxtı çatıb”. BMT rəhbəri qeyd edib ki, soyuq müharibə dönəmində beynəlxalq münasibətlərə, əsasən iki fövqəldövlət prizmasından baxılıb. Sonra, onun sözlərinə görə, qısa birqütblülük dövrü gəlib: “İndi biz sürətlə çoxqütblü dünyaya doğru irəliləyirik. Bu, bir çox cəhətdən müsbətdir. Bu, beynəlxalq münasibətlərdə ədalət və tarazlıq üçün yeni imkanlar açır. Lakin çoxqütblülük özü sülhə zəmanət verə bilməz. Çoxqütblü dünyanın güclü və effektiv çoxtərəfli qurumlara ehtiyacı var”.
Tahir TAĞIYEV
