Azərbaycan dövlətçilik tarixində İrəvan xanlığının ayrıca yeri var. Sözsüz, məlum tarixi mərhələdə yaranan xanlıqlarımızın hər birinin niyyəti xalqımızı, ərazilərimizi vahid bayraq altında birləşdirmək olub ki, İrəvan xanlığı da mövcudluğu dövründə bu yolda mücadilə verib. Təbii ki, xanlıqlar arasında birliyin, həmrəyliyin olmaması nəticəsində bu mümkün olmayıb.
Amma hər bir xanlıq ortaya öz mübarizəsini, niyyətini qoyub. Bütün xanlıqlarımızın da hər birinin öz atributları, bayrağı olub. Dövlətçilik bayrağından əlavə döyüş bayraqlarına da malik olublar ki, bu da onların müstəqilliyindən xəbər verir.
Qərbi Azərbaycanda qurulan İrəvan xanlığı Azərbaycan ərazisində yaradılan əzəmətli xanlıqlardan biri idi ki, bu barədə tarixi mənbələrdə çox zəngin məlumatlar var.
Mir Mehdi xan Ziyadlı-Qacar, Xəlil xan Ziyadlı-Qacar, Həsənəli xan Ziyadlı-Qacar, Hüseynəli xan Ziyadlı-Qacar, Qulaməli xan Ziyadlı-Qacar, Məhəmməd xan Ziyadlı-Qacar, Mehdiqulu xan-Dəvəli-Qacar, Əhməd xan Müqəddəm, Hüseynqulu xan Qovanlı-Qacar-bu dövlət xadimləri müxtəlif illərdə İrəvana xanlıq ediblər .
İrəvan xanlığına hansı ərazilər daxil idi?
İrəvan xanlığının Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin formalaşmasına verdiyi töhfələr misilsizdir. İrəvan xanlığının beşiyi olan İrəvan şəhəri və İrəvan qalası, eyni zamanda da bütünlüklə Qərbi Azərbaycan erməni şovinistlərinin işğalı altındadır. İrəvan xanlığının dövründə bu ərazidə Azərbaycan türkləri yaşayıb, bura onların tarixi torpağı olub. Çox təəssüflər olsun ki, azərbaycanlıların deportasiyasından sonra ermənilər İrəvan şəhərindən İrəvan xanlığının izlərini silməkdə davam edir. Amma onlar nə qədər bu izləri ört-basdır etmək istəsələr də, həqiqəti inkar edə bilmirlər. Tarixdən bəllidir ki, İrəvan xanlığı 1747-ci ildə Nadir şah Əfşarın ölmündən sonra yaradılıb. Tarixçilər deyir ki, bu xanlığın əhatə dairəsinə müasir Ermənistan, indiki Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur, Sədərək, Türkiyənin İqdır eli daxil olub. 1828-ci ildə Rusiya İmperiyası ilə Qacarlar arasında imzalanan Türkmənçay müqaviləsinə əsasən xanlığın ərazisi Rusiyanın tərkibinə daxil edilib. Etnoqraf və tarixçilər bildirir ki, tarixşünaslıqda İrəvanın XVI əsrdə salındığı göstərilir. Tarixçilərin tədqiqatı göstərir ki, İrəvanın adı ilk dəfə VII əsr mənbələrində çəkilir. İrəvan xanlığının Çuxursəəd bəylərbəyiliyinin əsasında yarandığını qeyd edən tarixçilər vurğulayır ki, bu feodal dövlət 1747–1828-ci illərdə mövcud olub. İrəvan xanlığının əsası XVIII əsrin ortalarında Mirmehdi xan tərəfindən qoyulub. Xanlıq Qarabağ, Naxçıvan və Maku xanlıqları ilə Osmanlı imperiyası, Kartli-Kaxetiya çarlığı, Borçalı, Qazax sultanlıqları ilə həmsərhəd olub. Mərkəzi isə İrəvan şəhəri idi. Mənbələrdə qeyd edilir ki, İrəvan xanlığı Mirmehdi xandan sonra Hüseynəli xanın dövründə möhkəmləndi. Hüseynəli xanın oğlu Məhəmməd xan Qacarın dövrü İrəvan xanlığında ən uzunmüddətli xan dövrü sayılır. Məhəmməd xan fasilələrlə İrəvan taxtında 21 il oturdu.
Mənbələrin verdiyi məlumata görə, Məhəmməd xandan sonra hakimiyyətə Hüseynqulu xan Qacar gəldi. Onun hakimiyyəti dövründə İrəvan Rusiya dağıdıcı yürüşlərinə məruz qaldı. Hüseynqulu xanın hakimiyyəti dövründə İrəvan xanlığının mədəniyyətinin pik həddə çatdığı qeyd edilir. İrəvandakı Göy Məscid və Sərdarabad mahalındakı eyni adlı qala Hüseynqulu xanın əmri ilə tikilir.
1827-ci il oktyabrın 6-da İrəvan xanlığı ruslar tərəfindən işğal edilir və bu işğal 1828-ci il fevralın 10-da Türkmənçay müqviləsi ilə “möhkəmlənir”. Bu müqavilənin 15-ci bəndinə əsasən, Qacarlar və Osmanlı imperiyası ərazisində yaşayan erməni əhalisi Cənubi Qafqaza köçürülür.
İrəvan xanlığı işğalçı ruslara necə müqavimət göstərdi?
Məlumatlara görə, İrəvan xanlığının Patskeviçə ciddi müqavimət göstərməsinə baxmayaraq, İrəvan qalası 1827-ci il oktyabrın 1-də rusların əlinə keçib: "Rus qoşunları böyük çətinliklər hesabına İrəvan qalasını işğal etdikdən sonra özlərilə geriyə əsir və qənimətlərlə yanaşı, xanlığa məxsus dörd bayrağı da aparıb.
“Əs sultan ben əs-sultan Şah Fətəli Qacar…”
Qafqaz Hərbi Tarix Muzeyinin bələdçi kitabında göstərilir ki, həmin bayraqlar bu muzeyin fondunda saxlanır. Bu bayraqlardan biri İrəvan xanlığının sərdarı Hüseyn xana məxsus, 1827-ci il oktyabrın 1-də işğal zamanı ələ keçirilən tuğdur. Kədərli hal ondan ibarətdir ki, sənin tarixinə aid olan bir nümunəni öz ölkənə gətirə bilmirsən. İrəvan xanlığının bayraqlarından yalnız ikisini 1924-cü ildə indiki Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinə gətirmək mümkün olub. İrəvan sərdarına aid bayraq hazırda bu Muzeydə 461 saylı inventar altında saxlanılır. Bayraq tünd qırmızı mahuddan hazırlanıb və düzbucaqlı üçbucaq formasındadır. Bayrağın yuxarı enli hissəsində şir və günəş (şiri-xurşid) təsvirləri milli qurama üsulu ilə tikilib. Sarıya çalan açıq-qəhvəyi (bej) quramadan hazırlanan şir yandan təsvir olunub, quyruğu belinə qatlanıb, sağ qabaq pəncəsini qaldırıb. Şirin gözləri qara və sarı, dişləri, dili və caynaqları sarı saplarla tikilib. Şirin arxasında yarımdairə formasında çıxan insan sifətli Günəş sarı mahud parçadan hazırlanıb. Günəşin burnu və qaşları qara, gözləri isə qara, saarı sapla tikilib. Mavi parçadan olan Günəşin şüaları açıq qəhvəyi ipək saplarla bayrağın qumaşına tikilib. Şir və günəşin təsvirindən yuxarıda, ona paralel olaraq, bir-birinin yanında açıq qəhvəyi mahud parçadan iki altıguşəli kartuş salınıb. Şir əlində qılınc tutub. Şirin başı üzərindəki damcıvari sarı kartuşda "Əs sultan ben əs-sultan Şah Fətəli Qacar, 1239" sözləri yazılıb. Bayraq qumaşının zoğalı hissəsində əmələ gələn üçbucaqların hər birində yerləşdirilən yerliyi qara olan dörd kartuşun içərisində sarı rəngli hərflərlə "Quran" ayələri yazılıb. Aşağıda sağda- "Möminlərə müjdə", solda "Kömək Allahdandır və yaxın qələbə", yuxarıda sağda "Həqiqətən biz sənə açıq-aşkar bir qələbə bəxş etdik", solda "Mərhəmətli, rəhmli Allahın adı ilə" sözləri həkk edilib. Bayrağın üz və astar üzlərindəki təsvirlər bir-birini təkrarlayır. Tarixçilər bildirir ki, digər xanlıqların bayrağında olduğu kimi, İrəvan xanlığının bayrağında da türkçülük və islamçılıq ənənələri bir-birilə vəhdət təşkil edir. Tarixçilər qeyd edir ki, türk mifologiyasında şir güc-hakimiyyət simvolu, qılınc mübarizə simvolu, günəş isə məhsuldarlıq, bərəkət, işıqlı həyat, xoş gələcək simvolu kimi xarakterizə edilir. Bəllidir ki, şir hökmranlıq simvoludur. Günəşin isə ta qədimdən türk mifologiyasında səcdə, bərəkət, məhsuldarlıq kultu olması barədə məlumatlar var. Türk abidələrində, o cümlədən də Səfəvilərin bayrağında Günəş təsviri əsas yerlərdən birini tutur. İrəvan xanlığının bayrağının simvolik mənaları da birbaşa türkçülüklə, islamla, milli-mənəvi sistemimizlə bağlıdır.
Sərdar Hüseyn xanın bayrağı...
İrəvan sərdarına məxsus bayrağın qumaş hissəsinin ölçüləri 145 x 261 x 217 sm-dir. Tünd qırmızı mahud parçadan hazırlanmışdır. Bayrağın yuxarı enli hissəsində Şiri-Xurşid təsvirləri tikilmişdir. Sarıya çalan açıq qəhvəyi rəngli quramadan hazırlanmış şir yandan təsvir olunmuşdur. Şir quyruğunu belinə qatlanmış, sağ qabaq pəncəsini qaldırılmışdır. Şirin gözləri qara və sarı, dişləri, dili və caynaqları Sarı sapla tikilmişdir. Şirin arxasından yarımdairə formasında çıxan insan sifətli günəş sarı mahud parçadan quranmışdır. Günəşin burnu və qaşları qara, gözləri isə qara və sarı saplardan tikilmişdir. Mavi parçadan olan günəşin şüaları açıq qəhvəyi ipək saplarla bayrağın qumaşına tikilmişdir. Şir və günəşin təsvirindən yuxarıda, ona paralel olaraq, bir birinin yanında, açıq qəhvəyi mahud parçadan iki altıguşəli kartuş quranmışdır. Şirin quyruğu yanındakı kartuşda ərəb dilində "Mən şəriətə uyğun hərəkət edirəm", digərində isə "Kömək Allahdandır, yaxın qələbə" sözləri təkəlduz tikməsi ilə qara ipək saplarla tikilmişdir. Bayrağa müxtəlif rəngli (qəhvəyi, açıq qəhvəyi və qızılı) ipək saplardan saçaq salınmışdır. Bayraq qumaşını bayrağın sapına taxmaq üçün tikilmiş torbacıq yaşıl mahud parçadandır. Bayraq sapının yuxarı hissəsinə gümüşü saplardan toxunmuş uzun qotaz asılmışdır. Həmin bayraq 1825–1826-cı illərdə hazırlanıb.
İrəvan xanlığının bayrağı vaxtilə XVIII əsrdə Qərbi Azərbaycanda mövcud olan feodal dövlətin simvolu olub. Bu gün o bayraqlar barədə əlimizdə kifayət qədər faktlar var. Bildiyimiz qədər, İrəvan xanlığının bayrağının bərpası da həyata keçirilib. Əlbəttə, bu bayrağın mövcudluğu onu göstərir ki, biz ulularımızın zəfər tuğlarını qəlbimizdə göyərdib o yerlərə bir də dönəcəyik. Böyük qayıdışa az qalıb. Bizi o yerlərə oğuz-türk babalarımızın ruhları haraylayır...
İradə SARIYEVA
