Açılmasında Azərbaycanın xüsusilə israrlı olduğu Zəngəzur dəhlizi ətrafında olduqca maraqlı hadisələr cərəyan etməkdədir. Belə görünür ki, Ermənistan və İranın narazılığına baxmayaraq, dəhliz açılacaq. Çünki bu, Azərbaycandan başqa Rusiyanın, Türkiyənin də xüsusi maraq dairəsindədir.
Əslində, bu gün Rusiya Zəngəzur dəhlizinə öz xilas yollarından biiri kimi yanaşır. Çünki Qərb Rusiya üçün ənənəvi marşrutların bir çoxunu bloklayıb. Rusiya üçün Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaza və oradan Türkiyə və İrana gedən transregional şimal-cənub marşrutları indi böyük önəm kəsb edir. Bu səbəbdən şimal qonşumuz Cənubi Qafqazda kommunikasiyaların açılmasını vacib hesab edir. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin Məlumat və nəşr departamentinin direktor müavini İvan Neçayev bu fonda qeyd edir ki, Bakı ilə İrəvan arasında münasibətlərin normallaşması üçtərəfli bəyanatlara əsaslanmalıdır: “Rusiya Cənubi Qafqazın sülh və çiçəklənmə zonasına çevrilməsinin tərəfdarıdır. Biz bu istiqamət üzrə işimizdə sırf qurucu mövqe tuturuq və heç kimlə rəqabət aparmaq niyyətində deyilik. Bizim məqsədlərimiz konstruktivdir. Bakı ilə İrəvan arasında münasibətlərin normallaşmasına gəldikdə, biz dəfələrlə qeyd etmişik ki, müvafiq səylər Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin 10 noyabr 2020-ci il, 11 yanvar və 26 noyabr 2021-c il üçtərəfli bəyanatlarına əsaslanmalıdır. Regiona daxil olmayan ölkələr qeyd olunan razılaşmalar müstəvisində fəaliyyət göstərəcəksə və onların reallaşmasına xidmət edəcəksə, biz bu ölkələrin prosesə qoşulmasına qarşı deyilik. Ən əsası, kimisə zəiflətmək üçün səhnəarxası oyunların aparılmasına yol verməməkdir”. Cənubi Qafqazdakı tranzit dəhlizlərini gücləndirməklə Moskva Qərbin Kremlin Ukraynaya hücumuna cavab olaraq Rusiyaya qarşı tətbiq etdiyi sərtləşdirilən iqtisadi sanksiyalara və tranzit məhdudiyyətlərinə qarşı durmağa ümid edir. Zəngəzur dəhlizi buna görə Rusiya üçün vacibdir. Amma Ermənistan və İran buna əngəl olmağa çalışır. Azərbaycanın sabiq xarici işlər naziri Tofiq Zülfüqarov isə hesab edir ki, bu halda Ermənistan Zəngəzuru itirmək təhlükəsi ilə üzləşəcək. O, öz "facebook" hesabında yazır: “Blinken, Börns, İmam Xamneyi və “Astana üçlüyü”... Diplomatiyanın “ölü” tətil mövsümü ərəfəsində bölgəmizdə bu aktivlik nəyə dəlalət edir?. Mövqe fərqinə baxmayaraq, onları birləşdirən nədir? Demək olar ki, əminəm - Zəngəzur!
İndi isə tezislərdə bəzi düşüncələr: 1.Rusiya üçün Qərb qapalıdır və buna görə də siyasi və iqtisadi fəaliyyət üçün yalnız Cənub və Şərq qalır. Cənub, deməli bizim vasitəmizlə söhbət iqtisadiyyatdan gedirsə, bu, ilk növbədə dəmir yoludur... Və bu da bizim vasitəmlədir. 2.Rusiya üçün bu istiqamətdə əsas potensial tərəfdaşlar Türkiyə və İran, gələcəkdə isə Fars körfəzi ölkələri, Pakistan və Hindistandır və buna görə də Qərbi Zəngəzur və Naxçıvandan keçən dəmir yolu strateji əhəmiyyət kəsb edir. 3.Ermənistan Qərbə üz tutur və bu onun yeganə çıxış yoludur ki, tarixi perspektivdə Türkiyə və Azərbaycandan tam asılılığa düşməsin. 4.Görünən odur ki, Rusiya bununla razılaşmaq məcburiyyətində qalacaq, amma sual yaranır: Qərbin Ermənistanda, ən əsası Zəngəzurda peyda olması Rusiya, Azərbaycan və Türkiyəyə, gələcəkdə isə İrana da lazımdırmı? Ona görə də Ermənistanın Zəngəzursuz Qərbin cərgəsinə çəkilmə perspektivi böyük ehtimaldır. Hansı ssenari ilə? - deyə soruşa bilərsiniz. Zəngəzurda sülhməramlı qüvvələrin yerləşdirilməsi ideyası barədə nə düşünürsünüz? Ona görə də mənə elə gəlir ki, biz böyük hadisələrin astanasındayıq...”. Olduqca maraqlı yanaşmadır və hesab etmək olar ki, Ermənistanın buna müqaviməti də mümkün deyil. Livanın "Azdak" adlı erməni qəzeti yazır ki, həm Rusiya, həm də İran Türkiyəni müştərək proseslərə cəlb etməklə Qərbi Cənubi Qafqazdan çıxarmaq istəyir: “Moskvanın Türkiyə və Rusiyanın razılığı ilə Cənubi Qafqazda yeni status-kvonun yaradılmasını nəzərdə tutan və Qərbə qarşı proseslərə qarışma yoluna sədd qoyan ATƏT-in Minsk qrupunun ləğvi ilə bağlı bəyanatları da buna sübutdur. Qərbin regiondan çəkilməsinə maraq "3+3" formatında danışıqların başlanması üçün zəmin yaratdı. Türkiyə və Azərbaycan Qarabağ problemini Türkiyə və Ermənistan arasında aparılan danışıqlar prosesi ilə sıx bağlayır, bunu Ankaranın hər addımını Azərbaycanla razılaşdıracağı barədə açıqlamaları da sübut edir. Ermənistanla danışıqları Ermənistan-Azərbaycan sərhədinin delimitasiyası prosesi ilə əlaqələndirən Türkiyə tərəfindən ilkin şərtlərdə dəyişikliklər olub, sonra onlar birlikdə Zəngəzur dəhlizi haqqında sonsuz danışmağa başlayıblar. Ankaranın Ermənistan-Türkiyə sərhədini delimitasiya etmək istəyini də unutmaq olmaz. Bu da Qars-2 (Qars müqaviləsi) ilə eynidir. Yəni ənənəvi ilkin şərtlər dəyişib, amma Ankara və Bakının vurmağa çalışdığı hədəflər dəyişməyib. Qarabağ probleminin olmaması ilə bağlı bəyanatlara baxmayaraq, faktiki olaraq, Bakı və Ankara yalnız Ermənistan-Azərbaycan sərhədinin delimitasiyası və demarkasiyası prosesinin mətnini dəyişiblər. 10 noyabr 2020-ci il tarixli bəyanatın doqquzuncu bəndi təkcə atəşkəs haqqında deyil, həm də bütün regionda kommunikasiyaların bağlanması haqqındadır. Naxçıvandan Azərbaycana Zəngəzur vasitəsilə gedən yola daim diqqət yetirilir. Baxmayaraq ki, Türkiyə Azərbaycana, oradan Rusiyaya, oradan da digər türkdilli ölkələrə (Mərkəzi və Orta Asiya) gedən yol əldə etdiyi üçün məsələyə daha geniş şəkildə baxmaq lazımdır”.
Samirə SƏFƏROVA
