Alban kilsələri Azərbaycan memarlıq mədəniyyətinin ayrılmaz bir parçasıdır. Buna baxmayaraq, ermənilər uzun illərdir qədim alban kilsələrini, monastjrlarını “Qriqorşan kilsəsi” kimi qələmə verirlər.
Hər yerdə bu kilsələri öz adlarına çıxır, onlarla bağlı qondarma tarixçələr, miflər uydururlar. Amma ermənilər çox böyük bir həqiqəti unudurlar ki, alban kilsələri ilə qriqorşan kilsələrinin memarlıq quruluşları bir-birindən tamamilə fərqlidir. Qazançı da, Gəncəsər də, Amasar da, başqa alban kilsələrinin hamısı da alban memarlığı üslubundadır. Dünyada bu kilsələri “erməni kilsələri” kimi qələmə verənlər bu kilsələrin Qriqorian üslubunda tikilmədiyinin, nədənsə, fərqinə varmırlar, ya da varmaq istəmirlər.
Alban kiləsləri ilə erməni Qriqorian kilsələrinin memarlıq quruluşu bir-birindən necə fərqlənir ki, bu fərqi illərdir ermənilər görmək istəmir?
Mütəxəssislər deyir ki, Qriqorian kilsələri daha çox düzbucaqlı formada inşa olunub, sonrakı mərhələlərdə onların quruluşu müxtəlif şəkillərə salınıb.
“Qriqorşan kilsəsi ilə Alban kilsələrinin memarlıq quruluşu tamamilə fərqlidir”
Mədəni dəyərlər üzrə tədqiqatçı ekspert, Beynəlxalq Memarlar Akademiyasının Moskva şöbəsinin professoru, Azərbaycan Memarlar İttifaqının İdarə Heyətinin üzvü, AMEA-nın A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun əməkdaşı Faiq İsmayılov “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, fərqlər çox böyükdü. “İşğaldan azad olunmuş bölgələrdə abidələrin memarlıq quruluşunun müxtəlifliyi imkan verir deyək ki, qədim Albaniyada Şərq xristianlığına məxsus memarlığın bütün növləri inkişaf etmişdi. Alban xristianlığının ilk dövrü üçün xarakterik olan kilsə tikintiləri idi. Bu kilsələr uzunsov ibadət zalı olan birnefli məbədlərdən ibarət olub. Bu növ məbədlərin üstü ikiqatlı sadə daşla örtülürdü.
Albaniyada xristianlıq memarlığı üslubunda dairəvi məbədlər deyilən xüsusi memarlıq da yayılmışdı və bu üslub yalnız albanlara aiddir. Bunun da öz səbəbi var. Belə ki, Albaniyada dairəvi məbədlərin tikilməsi erkən xristianlıq dövrünə aiddir və tədqiqatçıların fikrincə, bu məbədlər Günəşə ibadət edən albanlar tərəfindən, yəni hələ xristianlığın tam mənimsənilmədiyi və səma cisimlərinə ibadətlə qarışdırıldığı dövrlərdə tikilib. Bu cəhət erkən xristianlıq dövrü alban xaçlarında da özünü göstərir.
Albaniyanın xristian memarlığının ən kütləvi forması isə sovmələrdir. Sovmələr karvan yolları kənarında kiçik ibadətgah rolunu oynasalar da, əslində momerial tikililərdir. Bu ərazilərdə həm mehrabsız, həm də mehrablı sovmələrə təsadüf olunur. Alban dövrünün ən mürəkkəb tikililəri isə bazillikalar və monastırlar hesab olunur. Bir çox tədqiqatçılar hesab edir ki, bu üslub Cənubi Qafqazda yalnız albanlara məxsusdur. Çünki alban dövrü memarlıq abidələrinin divarları üzərindəki elementlər yalnız bu dövr abidələrinin özünəməxsus xüsusiyyətləri kimi dəyərləndirilir”.
F.İsmayılovun sözlərinə görə, bir çox tədqiqatçılar hesab edir ki, bu üslub Cənubi Qafqazda yalnız Alban dövrü memarlıq abidələrinə məxsusdur. “Çünki Alban dövrü memarlıq abidələrinin daş və divarları üzərindəki elementlər yalnız Alban dövrü abidələrinin özünəməxsus xüsusiyyətləri kimi dəyərləndirilir. Çox təəssüf ki, Cənubi Qafqazdakı Alban dövrü abidələri üzərindəki ornamentləri, elementləri və digər yazı nümunələrini bu bölgədə yaşayan erməni millətindən olanlar mənimsəməyə, yəni erməniləşdirməyə salışırlar ki, bu da kütləvi şəkildə Alban dövrü abidələrin ilkin görkəminin itirilməsinə və Alban mədəniyyətinin tədricən məhv edilməsinə səbəb olur. Ermənilər Alban dövrü memarlıq abidələrinin üzərindəki bəzəklərin, müxtəlif növ süjetlərin ornamental quruluşlarında forma və məzmun dəyişiklikləri edərək, bu abidələri erməni mədəniyyətinin memarlıq nümunələri kimi dünyaya təqdim edirlər. Bu yolla ermənilər bütün Qafqaz bölgəsində, xüsusilə də işğal etdikləri bütün Azərbaycan ərazilərindəki qədim Alban memarlığının nümunələrini erməniləşdirərək mənimsəməklə dünyanın mədəniyyət tarixinə böyük ziyan vururlar.
İşğaldan azad olunmuş Azərbaycan ərazilərindəki Alban dövrü memarlıq abidələrinin daş və divar rəsmlərində və eləcə də süjet xarakterli oymalarda daha sox türkdilli xalqlara məxsus elementlərdən istifadə edilməsi onu göstərir ki, o dövrdə yerli xalqlar içərisində türkdilli tayfalar çoxluq təşkil edirmiş. Təsadüfi deyil ki, əsrlərlə qarşılıqlı hörmət və məhəbbətlə dinc yanaşı yaşayan bu xalqların öz bədii yaradıcıqlarında da biri digərinin mədəni irsinə müraciət etmələri bu xalqların bir-birinə böyük ehtiramından irəli gəlirdi. Odur ki, haqlı olaraq elmi ədəbiyyatda Qafqaz Albaniyası dövrü memarlıq abidələri alban–türk memarlıq abidələri kimi də qeyd olunur.
Qafqazda köklü tarixi olmayan ermənilər burada süni şəkildə öz tarixlərinin izlərini yaratmağa və dünyanı inandırmağa nail olublar. Ermənilər məqsədli şəkildə Alban abidələrini mənimsəmək, Alban memarlığının milli mənsubiyyətini dəyişmək yolunu tutublar və bu istiqamətdə yorulmadan “mübarizə” aparırlar. Ən çox mənimsənilməyə və dəyişkənliyə məruz qalan abidələr isə bazilika, sovmə və kilsə tikintiləridir. Burda ermənilər bu tipli abidələr üzərindəki xristian dininin rəmzləri və simvolları, eləcə də daş və divar rəsm nümunələrini əsas götürərək, bunları qriqorian dininə məxsus elemenlər kimi təqdim edirlər. Bu da, öz növbəsində, tarixin saxtalaşdrılmasına gətirib çıxarır. Qriqorian kilsəsi ilə Alban kilsələrinin memarlıq quruluşu tamamilə fərqlidir. İşğal dövründə isə ermənilər bir sıra kilsələrimizin memarlıq quruluşlarını da saxtalaşdırıblar”-deyə F.İsmayılov vurğuladı.
İradə SARIYEVA
