Postsovet məkanında demoqrafiya sarıdan ən ciddi problem yaşayan ölkələr sırasında Ermənistan xüsusilə seçilir. Hətta erməni ekspertlər özləri də artıq vəziyyətin fəlakət həddinə çatdığını bəyan edir.
Ermənistanın tanınmış iqtisadçısı Ara Qaloyan da məsələ ilə bağlı həyəcan təbili çalanlar sırasındadır. O qeyd edir ki, Ermənistan əhalisinin bütün bölgələr üzrə kəskin azalması prosesi davam edir: “Pandemiya dövründə sərhədlərin bağlanması səbəbindən, demək olar ki, dünyanın bütün ölkələrində əhalinin sayı ilə bağlı müsbət məlumatlar müşahidə olunur. Amma Ermənistana sərhədlərin bağlanması da kömək etmədi. Ölkə əhalisi fəlakətli surətlə azalır”. Onun sözlərinə görə, Ermənistanda həm şəhər, həm də kənd əhalisi azalır: “Rəsmi məlumatlara görə, ötən il, məsələn, Gümrüdə 112,5 min əhali yaşayırdı. Bu il rəsmi rəqəm 111 mindir. Eyni tendensiya Ermənistanın bütün vilayət mərkəzlərində müşahidə olunur. İstisnasız olaraq, keçən illə müqayisədə bütün rayon mərkəzlərinin əhalisi azalıb”. Qaloyan ötən illə müqayisədə sakinlərin sayının daha çox azalmasının Qafanda, Gorusda, Mehri və Qarakilsədə müşahidə olunduğunu vurğulayıb: “Bir sözlə, bu gedişlə Zəngəzur və Tavuş vilayətlərində bir neçə ildən sonra bir erməni belə qalmayacaq. Bu regionların əhalisi kütləvi şəkildə paytaxt İrəvan istiqamətinə köç etməyə davam edir”.
Ermənistan Statistika Komitəsinin son məlumatları da vəziyyətin acınacaqlı olduğunu təsdiq edir. Qurumun bildirdiyinə görə, bu ölkənin ali məktəblərində 15 min tələbə yeri boş qalıb. Erməni təhsil eksperti Atom Mxitaryanın sözlərinə görə, bu, ölkənin gələcəyi üçün əsl fəlakətdir. Çünki proses getdikcə dərinləşir və bu rəqəm hər il artmaqda davam edəcək. Ermənistanda təhsilin keyfiyyətindən danışan ekspert bildirib ki, hazırda tələbə çatışmazlığının kökündə duran məsələ təhsildəki problemlər deyil, demoqrafik böhranın tərkib hissəsidir. Ölkə əhalisinin sayının azalması artıq gənc nəslin sayında özünü büruzə verməyə başlayıb. Məlumata görə, əvvəllər ölkəni əsasən iş qabiliyyətli əhalinin yaşı 30-dan yuxarı hissəsi tərk edirdisə, artıq erməni ailələri uşaqları ilə birlikdə gedirlər. Ölkəni tərk edən ailələrin uşaqlarını özləri ilə aparması halları keçən ilin payızında baş verən 44 günlük İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra daha da sürətlənib. İctimai fəalların dediyinə görə, erməni ailələr uşaqlarının gələcəkdə baş verəcək növbəti müharibələrə qurban getməməsi üçün onları, başda Rusiya olmaqla, digər xarici ölkələrə apararaq, oradakı məktəblərə qoyur və qeydiyyata salırlar. Ermənistandakı demoqrafik vəziyyəti analiz edən ekspertlərin qənaətinə gəldikdə isə, onlar ölkəni tərk edən ailələrin 90%-dən çoxunun geri qayıtmaq haqqında düşünmədiyini bildirir. Xatırladırıq ki, keçən 2020-ci ildə Ermənistan ali təhsil müəssisələrində boş qalan tələbə yeri 12 250 olub. Bu il rəqəmin 15 000-ə çatması isə postmüharibə dövründə ölkənin hansı acınacaqlı duruma düşdüyünü bir daha göstərir. Rusiyanın bir çox regionlarında Federal Miqrasiya Xidmətinin apardığı monitorinqlərin nəticələrinə görə, bu ilin əvvəlindən başlayaraq Ermənistandan Rusiyaya köçənlərin sayı 50 mini keçib. Bundan başqa bildirilir ki, 2020-2021-ci illərdə 10 mindən çox Ermənistan vətəndaşı vətəndaşlıqdan imtina edib və xarici ölkələrin vətəndaşlığını qəbul edib.
Erməni ekspert Qaqik Yeqanyan da ölkədə fəlakətli vəziyyətin bərqərar olduğunu bildirir: “Ermənistanı 30 illik müstəqillik dövründə 1,6-1,7 milyon insan və ya əhalinin 30% -i tərk edib”. O vurğulayıb ki, ölkəni tərk edənlərin 1,1-1,2 milyonu Rusiyaya, 150 mini ABŞ-a, 120-150 mini Avropaya, digərləri MDB-nin müxtəlif ölkələrinə və digər dövlətlərə köçüb: “Kütləvi mühacirət 1992-1994-cü illərdə qeydə alınıb. Son 3 il ərzində təxminən 600 000 vətəndaş və ya o dövrdə əhalinin 16% -i Ermənistanı geri dönməmək şərti ilə tərk edib. 1995-2001-ci illər ərzində Ermənistandan təqribən 250 000 nəfər, ildə orta hesabla 40-45 min insan mühacirət edib”. Onun sözlərinə görə, 2002-2007-ci illərdə ölkəni tərk edənlərin sayı ildə 25-27 min nəfər təşkil etsə də, 2016-18-ci illərdə bu rəqəm 35-40 min nəfər olub: “Maraqlıdır ki, 1 yanvar 1991-ci il tarixinə qədər Ermənistanda əhalinin sayı 3 milyon 574 500 nəfər idi. Buradan 30 ildə mühacirət edən 1,6-1,7 milyonu çıxsaq, Ermənistanın əhalisi 1,8-1,9 milyon nəfər olmalı idi. Bu arada, rəsmi statistikaya görə, 1 yanvar 2020-ci il tarixinə (bu son rəsmi məlumatdır) Ermənistan əhalisi 2 milyon 961 900 nəfərdir. Reallıq göstərir ki, rəsmi statistika yalandır. Yəni 1980-ci illərdə Ermənistanda hər il 90 min uşaq dünyaya gəlirdisə, son illərdə 10-12 min uşaq dünyaya gəlir”. Demoqrafik sahədə ən ciddi problemlərdən biri ciddi miqrasiya nəticəsində əhalinin təbii artımının sıfır vəziyyətdə olmasıdır. Bu da birbaşa olaraq əhalinin qocalması prosesinə əhəmiyyətli təsir göstərir. Ermənistan əhalisinin ölkəni tərk etməsi son dərəcə dayanıqlı prosesdir. BMT-nin proqnozlarına görə, 2050-ci ildə Ermənistan əhalisinin sayı optimist ssenari üzrə 2,7 milyon nəfər, pessimist ssenari üzrə 1,5 milyon nəfər təşkil edəcək. Bunun əsas səbəbləri doğum səviyyəsinin azalması, əhalinin qocalması və əhalinin ölkəni sürətlə tərk etməsidir. Rəsmi statistikanın məlumatlarına görə, Ermənistan əhalisinin 46,5 faizini kişilər, 53,5 faizini qadınlar təşkil edir. Deməli, cins quruluşu arasındakı fərq 7 faiz təşkil edir ki, bu da ciddi demoqrafik problemdir. Belə disbalansın əsas səbəblərindən biri miqrasiyadır. Ölkəni tərk edən kişilərin 80 faizi reproduktiv yaşdadır.
Tahir TAĞIYEV
