Dünyada meşə yanğınları coğrafiyasının təhlili göstərir ki, təbii, antropoloji və ya texnogen mənşəli olmasından asılı olmayaraq, heç bir ölkə, xüsusən də isti mövsümlərdə, ondan sığorta olunmayıb. Qardaş Türkiyənin isə yaşadığı yanğın terroru onun təbiət, ekologiya, insan sağlamlığı, iqtisadiyyat və turizm üçün nə qədər təhlükəli olduğunu əyani göstərdi. Heç bir ölkənin isti mövsümlərdə kütləvi meşə-sahə yanğınlarından sığorta olunmaması məsələnin Azərbaycan şərtləri daxilində də araşdırılmasını və diqqətdə saxlanmasını zəruri edir.
Yanğın məsələsində Qarabağın çox həssas bölgə sayılması bir neçə arqumentlə izah oluna bilər. Bütün hallarda bu arqumentlər, dövlət orqanları da daxil, hər bir vətəndaşın məsuliyyət faktorunun daim güclənən davranış göstəricisi olması ilə bağlıdır. Nəzərə alınmalıdır ki, yanğın risqlərinin təbii, ya antripoloji mənşəyindən asılı olmayaraq, insan faktoru əsas təsirə malikdir, çünki yanğın risqinin azaldılması da, fəlakətli nəticənin minimallaşdırılması da əsasən insan faktorunun imkanlarından səmərəli istifadə ilə müəyyənləşir.
Qarabağda yanğın risqləri ilk növbədə 30 illik işğaldan yenicə azad olunması və bu səbəbdən bu yerlərdə hələ də düşmən gözlərinin olması ilə bağlıdır. Necə deyərlər, bu torpaqların üstündə əsməliyik, bu torpaqlar hələ düşmənin əlində olanda onu amansızcasına yandırırdılar. Azmı olmuşdu ki, beynəlxalq təşkilatlara ermənilərin yaşıl terroru, su terroru barədə müraciətlər edirdik?! Doğrudur, nəticə olmurdu. Ancaq hətta əllərində olan vaxt yandırdıqları torpaqları əldən çıxandan sonra daha qəzəblə yandırmağa və ya yanğınlardan zövq almağa təşnədilər. Bunu unutmaq olmaz.
Torpaqlar azad olunandan dərhal sonra Azərbaycan bu bölgələrdə infrastrukturların yaradılmasına, bərpa və inkişaf proseslərinə başlayıb. Artıq xeyli işlər görülüb. Hər hansı yanğın risqinin bu prosesləri yarımçıq saxlaması və böyük maddi-maliyyə itkisinə səbəb ola bilməsi şübhəsizdir. Hələ ondan geniş danışmırıq ki, Qarabağın təbii iqlim şəraiti orada yanğın risqlərinin daha ağır nəticələr doğurmasını şərtləndirir. Qarabağın zəngin və hətta bir çox hallarda nadir fauna-flora ehtiyatlarına malik olması irimiqyaslı yanğınlardan sonra onun ziyanlarının təsəvvürəgəlməz dərəcədə çətin bərpa olunması kimi problem doğuracaq. Hətta bəzi hallarda bərpanın mümkünsüzlüyü kimi vəziyyətlə də üzləşə bilərik.
Həssas nöqtələrdən biri Qarabağın başdan-başa minalanmış ərazilərdən ibarət olmasıdır. Ərazilərin xəritəsi də yoxdur, bu üzdən risq məqamları üçün əks tədbirlərin görülməsi şansları dəfələrlə aşağı düşür.
Qarabağda yanğın terroru ehtimalının dərəcəsi, təbii ki, qardaş Türkiyə ilə müqayisə oluna bilməz. Qarabağda bu növ risq indi demək olar ki, yox dərəcəsindədir. Ancaq bu gün belədir, Azərbaycanın geosiyasi olaraq hansı qüvvələri regiondan çıxardığını və məğlub etdiyini nəzərə alsaq risqlər gələcəkdə böyüyə bilər.
Qarabağda meşə yanğınları risqinə qarşı ən təsirli əks güc vətəndaş məsuliyyətidir. Qarabağda yanğınlar təhlükəsi şəraitə xas olan “ekomüharibəni" hər an aktual saxlayır. Qarabağda Vətən müharibəsi bitdi, "ekomüharibə"yə də hazır olmalıyıq. Ekomüharibədə uğurun əsas təminatçı subyektləri hər bir vətəndaş, qarabağlı, fermer, sahibkar, şirkət nümayəndəsidir. Bunlar özləri həm də ayrılıqda müəyyən risq daşıyıcılarıdır. Fermerin, sahibkarın, şirkət nümayəndəsinin adı ehtiyatsızlığı böyük miqyasda risqlərin gerçəkləşməsinə səbəb ola bilər. Hər hərəkətin hüquq müstəvisində məsuliyyət dərəcəsi dəqiq müəyyən olunub. Ancaq hətta ən ağır cəzalar bəzən adi bir məsuliyyətsizliyin doğurduğu fəlakətin nəticələrinin heç milyonda birini də silə bilmir. Ekomüharibə həm də yüksək vətəndaş məsuliyyətliliyi tələb edir.
Aydın QULİYEV
