Avqustun 7-də Qərbi Zəngəzurun Nüvədi kəndinin əhalisinin 30 illik (1991-2021) deportasiyasına həsr edilmiş “Nüvədi harayı: pozulmuş hüquqların bərpası” adlı beynəlxalq elmi-praktik konfrans keçiriləcək.
Bu barədə təşkilatçılar tərəfindən məlumat verilib. Bir neçə ölkədən elm adamlarının, ictimai-siyasi xadimlərin qatılacağı onlayn konfransda 30 illik deportasiya tarixinə nəzər salınacaq, habelə nüvədililərin 30 il boyu Ermənistan dövləti tərəfindən pozulan hüquqlarının bərpası istiqamətində atılan və atılacaq addımlar, görüləcək işlər beynəlxalq aləmə çatdırılacaq. Biz nüvədililərin nə istədiyi, hansı tələbləri irəli sürmək niyyətində olmaları ilə bağlı əslən həmin kənddən olan (2000 - 2005-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı, 2006-2010-cu illərdə Naftalan ŞİH başçısı, YAP Təftiş komissiyasının üzvü) Musa Musayevlə əlaqə saxladıq. O, “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, azərbaycanlıların Ermənistandan (Qərbi Azərbaycandan) deportasiya və köçürülməsi hələ XVIII əsrdən başlanıb: ”Qərbi Azərbaycandan azərbaycanlıların, ümumiyyətlə müsəlmanların deportasiyası üç mərhələdə aparılıb:
1. 1905 - 1920 - ci illər;
2. 1948 - 1953 - ci illər;
3. 1988 - 1991 - ci illər.
İstər çar Rusiyası dövründə, istərsə də Sovet hakimiyyəti illərində erməni siyasi dairələri tarixi şəraitin verdiyi fürsətdən istifadə edərək öz məkrli niyyətlərini həyata keçirmişlər. Sonuncu deportasiyada, 1988-ci ildə isə 220 mindən artıq azərbaycanlı erməni vəhşiliyinə tab gətirə bilmədiyindən doğma yurdlarını tərk edib. Bundan sonra ermənilər Qərbi Azərbaycandan azərbaycanlıların izini itirmək məqsədilə oradakı qəbiristanlıqları, tarixi mədəni abidələri, dini müəssisələri, ziyarətgahları, məktəb, xəstəxana və digər binaları darmadağln ediblər .
İlk dəfə ermənilər 1905-ci ildə nüvədililərlə geniş döyüşlər aparmış, lakin onlarla bacara bilməmişdi. Qəhrəman nüvədililər ermənilərə müqavimət göstərərək öz doğma dədə - baba yurdlarını mərdliklə qoruyub, kəndi tərk etməmişdilər. 1918-ci ilin payızında isə nüvədililər ermənilərin hücumlarına davam gətirə bilməyib, Araz çayını keçərək qonşu İran dövlətinin Misən kəndinə pənah gətiriblər. 1988-ci ildə Qərbi Azərbaycanda yaşayan azərbaycanlıların hamısı öz doğma yurdlarından didərgin düşəndə, Nüvədi camaatı kəndi tərk etməyərək qəhrəmanlıqla ermənilərə sinə gərib. Nüvədililər üç il ermənilərə və Ermənistan dövlətinə qarşı mübarizə apararaq, 8 avqust 1991-ci ilə qədər doğma yurdu tərk etmədilər. Ermənilər havadarlarının köməyi ilə 8 avqust 1991-ci ildə zorla nüvədililəri kənddən çıxardılar”.
Musa Musayevin sözlərinə görə, xalqımıza qarşı tarixi cinayət kimi qiymətləndirilən bu aksiyalara hüquqi-siyasi qiymət verilməsi və onun beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması məqsədilə o zamankı Prezident Heydər Əliyev 18 dekabr 1997-ci ildə “1948-1953-cü illərdə azərbaycanlıların Ermənistan SSR ərazisindəki tarixi-etnik torpaqlarından kütləvi surətdə deportasiyası haqqında“ fərman imzalayıb. “Tələb edirik ki, deportasiyaya məruz qalmış bütün azərbaycanlıların, o cümlədən nüvədililərin hüquqları bərpa edilsin. Bu cinayətlərin tarixi, hüquqi-siyasi qiyməti verilsin və biz öz tarixi dədə-baba yurdumuza dönək. Qərbi Azərbaycandan deportasiya olunan azərbaycanlılardan nüvədililəri fərqləndirən cəhət ondan ibarətdir ki, istər 1918-ci ildə, istərsə də 1991-ci il deportasiyasında nüvədililər 1918-ci ildə kəndə qonşu olan İran dövlətinin ən yaxınlıqda olan, Arazın o tayında yerləşən Misən kəndinə, 1991-ci il avqustun 8-də isə qonşuluqda olan Azərbaycanın Zəngilan rayonunun Nüvədiyə yaxın və sərhəddə olan Vejnəli kəndinə sığınıblar. Bu, onların Vətənə, dədə-baba yurduna bağlılığı və oraya qayıtmaq həsrətində olmalarının bariz nümunəsidir. 1918-ci ildə məcburən Nüvədini tərk edib Misən kəndinə köç edənlər 1920-ci ildə yenidən döğma Nüvədi kəndinə qayıtmışlar . Təəssüflər olsun ki, 1991-ci ildə Vejnəlidə məskunlaşan nüvədililər zəngilanlılarla birlikdə 1993-cü ildə Vejnəlini də tərk etmək məcburiyyətində qalmışlar. Mənfur erməni daşnaklarının Zəngilana hücumu nəticəsində həsrətində olduqları Nüvədiyə deyil , Bakı şəhərinə pənah gətirmişlər. Mən inanıram və inanmaq istəyirəm ki, Qərbi Azərbaycanı ən axırıncı tərk edən nüvədililər Qərbi Azərbaycana (Zəngəzura) öz əzəli və əbədi dədə-baba yurdlarına da ilk dönən azrbaycanlılar olacaq. Nüvədililərin Nüvədiyə qayıtması Zəngəzur dəhlizinin təhlükəsizlik qarantıdır. 1991-ci ilin avqustun 8-də nüvədililər kəndi tərk edən gündən dəmiryol nəqliyyatı dayandı və Bakı ilə Naxçıvan arasındakı əlaqə kəsildi. Qərbi Zəngəzur dəhlizi çox strateji koridordur. Bu koridor mütləq açılmalı, nüvədililər öz dədə-baba yurdlarına qayıtmalıdırlar! Bu bir aksiomdur və isbata ehtiyac yoxdur!” - o bildirdi.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
